Бидэнтэй нэгдэх

Үзэл бодол

Э.Лувсанбалдан: Түүх үнэн үлдэх ёстой, чөлөөлөх дайнтай холбоотой судлах зүйл их бий...

Огноо:

,

Өнөө жил Чөлөөлөх дайны 75 жилийн ой тохиож буйтай холбогдуулан уншигчдад дуулгах зүйл байна гэлээ. Мөн тэрбээр “Эх орны манаа” сонины эрхлэгчээр 10 гаруй жил ажилласан бидний хувьд Лу эрхлэгч хэмээн эрхэмлэгдэх хүндтэй хүн. Биднийг очиход тэрбээр цэргийн хүний ёсоор хувцасаа өмсөн, тэвхийтэл сууж байв. Өмнөх ширээн дээрээ уйгаржин монгол бичгээр ярих зүйлээ тав хүртэл эрэмбэлэн бичсэн харагдав. Мөн ойролцоох хоёр ч ширээн дээрээ янз бүрийн ном олныг өрж тавьсан нь бичиг цаасны ажлаа эмхэрдсээр байгааг илтгэнэ.

Ахлах дэслэгч Б.АЛТАНЦЭЦЭГ

-Сайн байна уу. Эрхлэгч ээ бие тэнхээ данги уу. Та энэ жил нас сүүдэр хэд зооглож байна вэ?

-Яаж данги байхав дээ, хүүхээ. Энэ жил 96 хүрч байна. 

-Юуны өмнө танд ОХУ-ны Ерөнхийлөгч В.В.Путиний зарлигаар Аугаа эх орны дайны 75 жилийн ойн медалиар шагнагдсанд баяр хүргэе?

-Баярлалаа. ОХУ-ны Ерөнхийлөгч В.В.Путиний зарлигаар аугаа эх орны дайны 75 жилийн ойн медалиар шагнагдсаныг саяхан гардаж авлаа. Түүхт ойн медалийг Элчин сайд өөрийн биеэр гэрт минь хүрэлцэн ирж гардуулсанд баяртай байна. 

-Та уншигч олонд хүргэх зүйл бий гэсэн шүү дээ. Чөлөөлөх дайны талаар ярилцна гэж ойлгосон?

-Тийм ээ. Эхлээд бага хурал, дараагийн хэсэгт санал хураалтын тухай яримаар байна. Дайн эхлэх үү байх уу гэдгийг бага хурал шийдсэн юм шүү дээ. Харин санал хураалтын тухайд анх удаа хүмүүсийн чихэнд хүргэх гэж байна. 

-За тэгвэл бага хурлын талаар ярилцлагаа үргэлжлүүлье?

-Монгол Улсын тусгаар тогтнолд онц чухал ач холбогдолтой Кримийн бага хурал 1945 оны хоёрдугаар сард болсон юм. Монголын хувь заяаг төдийгүй дэлхийн асуудлыг энэ хурал шийдсэн юм шүү дээ. Энэ хуралд Зөвлөлтийн талаас И.В.Сталин, Америкийн талаас Ерөнхийлөгч Рузвельт, Английн талаас Черчилль нар оролцон асуудлыг удирдан шийдвэрлэсэн байдаг. Энэ хурал олон чухал асуудлыг шийдсэн. Мөн маргаантай асуудал ч олон байлаа. Нэгэнт Герман улс бууж өгөх нь тодорхой болсон учраас юуг нь аль улс авах тухай яригдаж эхэлсэн. Энэ тал дээр харилцан маргаан үүссэн гэж болно. Дайнд ЗХУ гол үүрэг гүйцэтгэсэн.

Нийт 27 сая хүнээ алдсан шүү дээ. Англи гурван сая гаруй, Америк 200 мянга гаруй хүнээ алдсан. Мэдээж гол ялалтыг байгуулахад ЗХУ үүрэг гүйцэтгэсэн. Тиймээс ЗХУ Германыг цэрэггүй бүс болгоно гэж хэлэлцэхэд нөгөө хоёр орон хувь буюу Германы нутгийн хагасыг авна гэцгээсэн. Мөн энэ хурлаар НҮБ-ыг байгуулах тухай хэлэлцэн, аюулгүйн зөвлөлийн гишүүн орнуудад ямар улс багтах, бүтэц нь ямар байх зэрэг асуудлуудыг нарийн хэлэлцсэн байдаг. Дэлхийн хоёрдугаар дайны ялагч тал болох Холбоотнууд голлон 1945 онд НҮБ-ыг байгуулсан шүү дээ. Харин И.В.Сталины хувьд Монголын тусгаар тогтнолын тал дээр хатуу зогссон байдаг юм. БНМАУ-ын тусгаар тогтнолыг одоогийн байгаа хилээр нь гэж тогтоосон. Энэ үг цаанаа айхтар агуулгатай байж.

Одоогийн байгаа хил гэдгийн цаана өөр санаа агуулагдаж байлаа. Сталин Рузвельтэд Монголын тусгаар тогтнолыг хүлээн зөвшөөрүүлэхэд Чан Кайшид нөлөөлөхийг хүсэж  өнөөх нь хүлээн авсан байдаг юм. Монгол Улс дайн зарлахдаа монгол үндэстнийг буюу Өвөрмонголыг чөлөөлж өөртөө нэгтгэнэ гэсэн санааг дэвшүүлэн тавьсан. Үүнийг харин Зөвлөлтийн тал эсэргүүцэж байлаа. Учир нь Өвөрмонголыг өгчихөөр Буриад Монголыг тэд алдахад хүрч Монгол Улс гэх их гүрэн үүснэ гэж болгоомжилж байгаагаа Чан Кашитэй хийсэн ярилцлагандаа дурдсан байна. Сталин Монголын тусгаар тогтнолыг зөвшөөрөхгүй байх нь танайд ч, манайд ч аюултай гэж хэлсэн байдаг. Манай улс Өвөрмонголыг өөртөө нэгтэхээр тухайн үед дуу, шүлэг хүртэл гаргаж байлаа шүү дээ. Үүнийг нь бид ч дуулж явлаа. 

...Төрөхөөс ижил зүстэй

Өсөхөөс адил хэлтэй

Өвөрмонголын ардууд угсаа нэгтэй бид нар 

Эрхээ бүрэн эдэлж 

Энэ жаргалангаас хуваалцаасай... 

Мөн Өвөрмонголд тараах гэж ном бэлдсэн байсан юм. Гэтэл фронт командлагч Плиев, “Бид энэ орныг чөлөөлөх үүрэгтэй болохоос ямар засаг тогтоох нь хамаагүй” гэж хорьж хураасан тухай Ж.Лхагвасүрэн жанжин дурдатгалдаа дурдсан нь бий. Энэ нь Сталингийн үүрэг байж таарна биз дээ. Дайнд оролцож явсан хүний хувьд тухайн үеийн  цэргүүдэд хятад жижиг толь бичиг тарааж өгсөн бол тун хэрэгтэй байсан.

Дор хаяж цэргийн тоо, байрлал, зам харгуй, гол ус, гүүр хаагуур байгаа гэх мэт цөөн хэдэн үгтэй хятад, монгол хэлтэй толь бичиг байсан бол ихээхэн нэмэртэй байхсан. Бидэнд Хятадын талаарх ойлголт тэр үед юу ч байгаагүй. Ямар сайндаа л нэг удаа хоёр цэрэг олзлоод иртэл хороо, дивизэд хятад хэлтэй хүн байдаггүй шүү. Тэгээд Плиев командлагчийн штаб руу явуулж билээ. Тэр олзны цэргүүдээс чухал мэдээ сонссон бололтой юм билээ. Тухайн үед манай 28 дугаар хорооны дарга Чойн Дугаржав байлаа. Чухал хэл олзолсон тул “Эх орны дайны одон”-гоор намайг шагнасан гэж би боддог. 

-Та 1945 оны Чөлөөлөх дайнд тагнуулын үүрэг гүйцэтгэж байсан гэсэн шүү дээ. Энэ тухайгаа үргэлжлүүлэн яриач? 

-Хоёр дахь дайсан этгээдийг олзолсон баримт Улсын архивт хадгалагдаж байгаа. Намын гишүүний хавтастай хэргэн дотор байна билээ. Намын бүх гишүүдийн хурлаас фронтод амжилттай үүрэг гүйцэтгэсэн гэж намын цэнхэр гишүүнээр намайг элсүүлсэн. Тус намын хурлын тогтоолд, “Энэ хүн нь орлогчийн хугацаанд 12 удаа шагнагдаж, дайсны 250 гаруй цэргийг илрүүлэн устгасан” гэж бичсэн байдаг. Хүссэн нэг нь энэ баримттай танилцаж болно. 

-Аливаа дайн тулаан гэдэг газар нутгийн болоод хүн зоны эрх чөлөөний төлөөх тэмцэл байсаар ирсэн?

-Газар нутаг гэдэг улс оршин тогтнохын үндэс. Тиймээс ч газар нутгийн төлөө ихээхэн анхаарал тавьсаар ирсэн. Жишээлбэл 1911 онд автономит монгол гэж байгуулагдахад Хятадын талынхан Дарьгангын нутгийг бүхлээр нь, баруун талд Алтайгаас Цагаан Түнх хүртэл газрыг авна гэсэн. Цагаан түнх гэдэг нь одоогийн хилээс 140 км орчим зайтай Үенч сумын нутагт бий. Энэ бүхнийг авна, Шинжаанд нэгтгэнэ гэж маргаан хоёр жил үргэлжилсэн байдаг. Газаргүй улс гэж байдаггүйтэй адил монголчууд эртнээс өөрийн газар нутгийн төлөө тэмцсээр ирсэн. Энэ бүхнээс харахад газар нутаг гэдэг хичнээн чухал болох нь харагдаж байна. 

-Нэг зүйлийг сонирхон асуумаар санагдлаа. Давст уулыг Ю.Цэдэнбал дарга Орост өгчихсөн гэж хэлж ярих хүмүүс бий. Таныг энэ талаар өгүүлэл бичсэнийг мэдэх юм байна?

-Огтын худал зүйл. Учир нь Давст уулын тухай анхны гэрээ хэлэлцээр хийгдэж байхад Ю.Цэдэнбал 16 настай хүүхэд байлаа шүү дээ. Тус уултай холбоотой эх сурвалжийг судалбал 1930-аад оноос эхлэлтэй байдаг. Гэрээ хийсэн улсуудынх нь нэр ус ч тодорхой бий. Ерөнхий сайд байсан П.Гэндэн гуай Лхамжав гэдэг хүнээр толгойлуулж хил тогтоох комисс байгуулан анхны гэрээ хэлэлцээрийг хийж байжээ. Тус гэрээгээр Давст уулыг Тувагийн нутагт оруулчихсан юм шүү дээ. Түүхээ мэдэхгүй байна гэдэг ийм хор уршигтай. 

-Давст уулаар зогсохгүй газар нутагтай холбоотой олон маргаан бий шүү дээ? 

-Эцэстээ үйл явдал яаж дууссан талаар үргэлжлүүлэн ярья. ЗХУ-ын Гадаад явдлын яамны сайдаар Молотов тухайн үед ажиллаж байлаа шүү дээ. Монголын газрыг авах санаатай ирж Ю.Цэдэнбал даргад төв хорооны бичгийг тулган гардуулж өгсөн. Манай Гадаад явдлын яамны сайд Аварзэд гэж хүн энэ уул манай нутаг гэж маргалдтал халчихаж. Ийм жишээ өшөө бий. Халхын голын дайны үеэр Мана уулыг чөлөөл гэж фронт командлагч Жуков, наймдугаар дивизийн дарга Нятайсүрэнд үүрэг өгч гаргасан байдаг. Хорооны дарга Бадарч, комиссар Цэдэн-Иш нар удирдан яваад Дэгээ гол дээр амарч байгаа нэрийн дор удтал саатсан байдаг юм. 

Энд генерал Цэдэн-Иш биш болохыг онцолж хэлэхгүй бас горигүй. Ингээд хоёр хоног хожигдон өдрийн цагаар зорьсон газраа тэд хүрчээ. Энэ үеэр Мана уулан дээрээс Японы талынхан дурандаж, хяналт хийн бүхий л байрлал болоод хүн хүч, зэр зэвсгийн чадлыг нь мэдсэн байна. Ингээд үүрээр гэнэдүүлэн дайрахад манай тал ухарч. Ойрхон байсан хилийн салбар, Зөвлөлтийн роттой ч холбоо бариагүй нь тэдний бас нэг алдаа болсон юм. Их бууныхаа батерей, халуун тогоо зэргээ хаяад ухарсан байдаг юм. Энэ явдлаас үүдэж Мана уул Японы мэдэлд орж хожим Хятадын талд очсон байдаг юм. Одоо Хятадын Маншан уул гэгдэх болсон. Газар нутаг гэдэг ийм ач холбогдолтой. Тиймээс ч газар нутгийн төлөө улс төрийн үйл ажиллагаа явагдсаар ирсэн байх юм. Хоёул газрын тухай асуудлыг товч хөндлөө. Одоо ингээд орхиё. 

-Дайнд яваагүй атлаа газар орон болоод хүний нэрийг андуу ташаа хэлж ярих болсон талаар та ярианы эхэнд хэлсэн. Тухайлбал, яг ямар газар орныг бэ? 

-Янз бүр хэлж, ярьж, бичсэн нь бүр сүүлдээ зуршил болчихсон. Энэ тухайгаа “Ардын цэргийн түүхэн товчоо” гэж хоёр боть номонд дурдсан байдаг юм. Манайхан эхлээд Яндуугийн сүмийг чөлөөлсөн тухай бичсэн бий. Яндуу биш Ёндон гэдэг хүний нэр байгаа юм. Газар нутгийн нэрийг энэ мэт ихээхэн андуу ташаа болгон бужигнуулсан нь бий. Монголын морьт цэрэг Иншаны нурууг давсан гэж бичсэн байгаа. Иншан гэдэг нь тэр биш. Ниншан гэдэг нь бидний давсан газар юм. Иншан гэдэг нь Өмнөговиос урагш чиглэлд бий уул л даа. Энэ мэтээр нэр томъёог зөв олж, танин мэдэж, үлдээх хэрэгтэй. Алшагийн нутагт байгаа Ниншан гэдэг уулыг хаа холын Хянганы нурууны Ниншантай холбож бичиж таарахгүй. Өвөрмонголчууд болоод гадныхан олж уншвал ер ойлгохгүй болов уу. 

Мөн дайны эхэлсэн хугацааг есдүгээр сарын 08-ны шөнө гэж бичдэг. Шөнө эхэлсэн гэдэг нь худлаа. Миний бие тус өдрийн өглөө үүр цайсан хойно хорооныхоо цугларалтад амжилт гаргана гэж үүрэг амлалт авч зогссон хүнийн хувьд гэрчилнэ. Монгол, Зөвлөлтийн цэрэг 08, 09-нд дайнд орчихсон байхад маргааш нь Х.Чойбалсан Японд манай улс дайн зарлалаа гээд ард түмний өмнө албан ёсоор зарласан байдаг юм. Энэ талаар хэн ч дуугардаггүй. 1936 онд байгуулсан Монгол, Зөвлөлтийн харилцан туслалцах протколд хоёр оронд дайны аюул учирвал харилцан тусална гэж заасан. Уг заалтыг үндэслэн маргааш нь дайн зарласан гэж учрыг гаргаж ч хэлдэггүй.

Энэ мэтээр ярих зүйл олон бий. Монголын таван морьт дивизийн хүч хуралдуулах байр Байшинтад байсан гэж бичээд байгаа. Гэтэл Байшинт нь хилээс 100 км-ийн дотогш байсан. Хил дээр байсан юм биш. Байшинтад фронт командлагч Плиевийн штаб л хил дээр байсан юм шүү дээ. Мөн ганцхан нисэх дивиз Байшинтад байсан. Байшинт нь Дарьгангын нутагт байсныг та бүхэн мэдэх байх. Монголын бүх морин цэрэг, таван дивиз, холбооны хороо, Зөвлөлтийн гурван бригад, нэг морьт дивиз, мотобуудлагын анги тус дайнд оролцож явсан юм. Сая хэлсэн гол хүчээ манайхан нарийн судалдаггүй. Ганц намайг хэллээ гээд анхаарч үзэх нь юу л бол. Гэхдээ түүх үнэн үлдэх ёстой. Гэтэл манайхан Жанчхүүгийн давааг л хоргоож бичээд байдаг. Хүнд бэрхшээлийг гол хүч үүрсэн.  

-Чөлөөлөх дайнд оролцож явсан танд эргээд дурсахад хамгийн хэцүү цаг үе хэзээ, чухам хаана тохиолдсон бэ? 

-Цахарын элс нь олон км-ийн өргөнтэй. Хоёр, гурван хоног явахаас нааш дийлдэхгүй. Энэ их элсэнд морь хүртэл ядраад явж чадахаа байна. Их буугаа дөрвөн мориор чирүүлээд байхад дийлдэхгүй шахам. Морь хүзүүгээ сунгачихаад, ухархай нь хүртэл хөлсөөр дүүрчихээд зутгээд байдаг, хөөрхий минь. Их буугаа хүний хүчээр дэмнэж байж бид элсээр гаргасан. Гэтэл энэ мэт нарийвчлан судалсан зүйл бас л байдаггүй. Дайны цагт хүн, морьгүй их ядарна. Бие засах зуурт морь унтаж л байдагсан.

Адуу жигтэйхэн нойртой амьтан шүү дээ. Энэ завсарт нэг зүйл санасан дээр хэлье. Дайны бэлтгэл хангахад Маршал Х.Чойбалсанг Зөвлөлтийн тал өндөр хэмжээнд хүлээн авсан байдаг. Тусгаар улсын хэмжээнд хүндэтгэлтэйгээр хүлээн авсан ч гэж болно. Энэ үеэр Х.Чойбалсан дарга манай цэргүүдэд хүрэлцэх хэмжээний хувцас, зэвсэг өгөөч гэж л дээ. Биднийг хилээс урагш хоёр хоног хэртэй явж байхад Цагааннуурын орчимд учиргүй их бараа, сум, буу бэлдчихсэн байж билээ. Хөлийн ороолтноос эхлээд ногоон өмд, цамц, савхин гутал, дотуур хувцас хүртэл нөөцөлж авсан. Би жижиг гар пульмёттой болсон. Нэг удаадаа 71 удаа шүршиж буудах зориулалттай. Сумны нөөцөөс гадна хэдэн гранат авлаа. Өнөө хэдээ морин дээрээ ачтал хотолзоод дааж ядаад болдоггүй. Тэгэхээр нь сум, гранатаа хагасласан. Ингээд дөрвөн гранат, хоёр ээлжийн сумтай цааш явсан.

-Өөрийн орны хилийн дээсийг давж Хятадын нутагт ороод олон үйл явдал тохиолдсон байх даа?

-Дайн эхлэхэд манай салааны даргаар Дүгэржав гэж хүн томилогдсон юм. Тэр хүн намайг тагнуулын үүрэг гүйцэтгэ гэж эхний өдрөө элсүүлсэн юм. Тагнуулын буюу хэл чимээ цуглуулахаар штабын сургагч, хэдэн цэргийн хамт бэлдэхэд би багтсан нь энэ. Томилохдоо, “Чиний өмнө орос, монгол цэргийн мөр гараагүй нутаг хүлээж байна. Дайсныг хянах, байрлалыг тогтоох, хөдөлгөөнийг тодотгох мөн хичнээн хүн байгааг мэдээл” гэдэг үүрэг хүлээлгэсэн. Мэдээгээ морин холбоочноор ирүүлж бай гэж тушаасан. Сайн мэдэхгүй газар орон дээрээс нь хэл усыг нь мэдэхгүй байна гэдэг тун амаргүй. Зарим өдөр анги байрлалаа сольж шилжин байршна. Өдөртөө Улаанбаатараас Төв аймаг хүрэх орчмын газарт үүрэг гүйцэтгэдэг байлаа. Нэг өдөр морин холбоочин ангиас буцах хэл дуулгав. Гүүрний дэргэд очиход цааш зам зааж өгнө гэлээ. Очлоо.

Нэг Хятад тахианы махаар янзын сайхан шөл хийчихсэн сууж байна. Халуун хоол ид гээд тохиод байх юм. Өөрөө ч идэж байна шүү. Эхлээд болгоомжилж байгаад хамт идлээ дээ. Хамаг биеийн хөлс цутгаад ядаргаа сайхан тайлагдаж билээ. Хятад хүн бүр муу гэдэг нь худлаа. Биднийг очиход тэд жижиг улаан дарцаг даллаад угтдагсан. Түрүүн ярьсан их элсийг гатлахаар Долнуур хот харагдна. Долнуурыг харахаар дотор сэртхийнэ шүү дээ. 1691 онд Монголын ноёд энэ хотод бууж өгөн ёслол хийсэн газар гэж бодохоос сэтгэл эвгүйрхнэ. 1691 оны хэлэлцээрээр халхын гол хүн болох Засагт хан, Түшээт хан, Өндөр гэгээн гуравт хүн бүрт нэг лан цагаан мөнгө, магнаг торго, хувцас, бүс зэрэг зүйлийг шагнаж өгч байсан гэдэг. Хотод арын гэгээний сүм гэж байх. Өндөр гэгээний Халхын ард түмний хөрөнгөөр боссон сүм юм билээ. Хотоос урагш явахаар төстэй хэдэн сүм байх нь Хаагийн дацан гэгдэх. Давхар байшин сав гэгдэх зүйл байхгүй ихээхэн бохир гудамжтай. Эвдэрхий байшингийн гудамжинд нь хүн унтаж л байх. 

-Их Хянганыг давсан талаар мөн ярьдаг шүү дээ?

-Долнуураас цааш элсэн манхан дуусаж Хянганы нуруунд тулж ирдэг. Хянганы нуруу өндөр гэж жигтэйхэн сүрлэг нүцгэн уул. Мөчид дөрвөн хөлтний мөр нь гараагүй оргил, мөгөөрс нимгэн хоолойтны дуу хүрээгүй оргил гэж шүлэгт гардаг даа. Яг л тэр дүрслэл. Өндөр гэж жигтэйхэн газрыг бид давж билээ.Тэр нурууг давна гэдэг бэрх даваа байсан. Тэр өдрүүдэд борооны үе таарсан уу жигтэйхэн их бороо орж билээ. Хувингаар цутгаж байгаа мэт үргэлжилсэн ус асгараад л. Гутлын түрүү усаар дүүрч, морины ачаа улам хүндэрнэ. Морь хөөрхий зүтгэдэгсэн. Харахад ч өрөвдөлтэй. Гэхдээ бид нэг километр яваад морио амраадаг байсан. Дээр үед Альпийн нуруунд байлдаж байхдаа Суворов жанжин, “Ямаа гарсан газар цэрэг гарах ёстой. Цэрэг гарсан газар их буу гарах ёстой” гэж дайрч байсан юм гэнэ билээ. Цул хад руу бид зүтгэхээс өөр аргагүй байв. Хөл алдсан зүйлс тэр дор жижигхэн цэг адил харагддагсан. Борооны үерийн ус тэр дор улаанаар эргэж сүртэй гэж жигтэйхэн. Үнхэ гэж голд манай хорооны нэгдүгээр сумангийн дарга, Халх голын дайнд амжилттай байлдсан Лувсандамбаа хоёр цэргийн хамт амь үйсэн харамсалтай жишээ ч бий. 

Гүн голоор морь самардаж байж гардаг юм билээ. Морь мамардахаар их ус дөрөөнөөс хөл салгах гээд амь дүйнэ. Шөнийн цагаар их амралт гэж хоёр, гурван цаг бид амардаг. Үүр гэгээрэхийн алдад Ч.Дугаржав дарга шинээр үүрэг өгч, хяналт хийхээр гардагсан. Нэг удаа есөн км орчим яваад хяналтын байртай, торон хашаа бүхий цэргийн анги олж харлаа. Байрнаас гараад урагш чиглэлд уулын суваг дагаад гүйж ороод байлаа. Барагцаагаар 100 орчим хүн байгааг тоолов. Энэ тухай ар тийш яаралтай мэдэгдсэн. Удалгүй мэдээ авч дарга ч ирсэн. “Хоёр талаас цус асгарах байлаа, сайн ажиллалаа” гэж үнэлсэн юм. Тэр үед дайсан буудахгүй л бол бүү түрүүлж бууд гэдэг байсан. Энэ явдлын дараа дарга намайг үнэлж билээ. Тагнуул ангийн дарга нарт өгдөг үүргээ бага дарга, байлдагч Лувсанбалданд өгч, амжилттай биелүүлж байгаа гэж ярьсан. Энэ тухайгаа би өмнө нь ярьж байгаагүй. Хилчдийнхээ хэвлэлд анх удаа ярьж байна.

Болгоомжилдог байсан. Харин сүүлд архивын баримт материал олж үзээд зоригтой болсон. Мөн миний бие дивизийн комисст ч орж явлаа. Мөн л архивт миний гарын үсэгтэй баримт нь бий. Миний бие бичиг үсэгтэй байсан нь энэ бүхэнд ихээхэн нөлөөлсөн. Тухайн цагт ихэнх цэргүүд бичиг үсэггүй байлаа шүү дээ. Зөвлөлтийн эрдэмтэн Суворов гэж хүн бичсэн байсан. “Бид эх орны дайны үед холбоотнуудын талаар ярихдаа Монгол Улсыг мартдаг. Гэтэл Монгол Улс Америкаас дутуугүй үүрэг гүйцэтгэсэн юм шүү. Өвлийн тэсгим хүйтэнд монголын нэхий дээлийг өмссөн хүн давгүй сайхан байдаг байсан. Нэхий дээл гэдэг танк, их буунаас дутуугүй байсан юм” гэж дурссан байна билээ. За ингээд санал хураалтын дүнг Хятад хэрхэн хүлээж авсан бэ гэдэг нь том асуудлыг үлдээгээд дайны талаарх ярилцлагыг өндөрлөе. 

-“Эх орны манаа” сонины түүхт 80 жилийн ой энэ онд тохиож буй шүү дээ. Та тус сонинг ахин байгуулагдахад нь өлгийдөж авсан хүн. Анх сонинтой хэрхэн ажил үйлсээ холбосон юм бэ?

-Би Намын төв хороонд ажиллаж байсан юм. Улс төрийн товчооны орлогч гишүүн, төв хорооны үзэл суртлын хэсгийн нарийн бичгийн гишүүн Б.Лхамсүрэн намайг дуудлаа. “Улс төрийн товчооноос “Эх орны манаа” сонинг эрхлэн гаргах боллоо. Энэ сонин гарахын учир нь Хятадууд өглөө оройгүй бидний эсрэг ухуулж байна. Бид намын гишүүдэд жилд нэг удаа захидал бичиж, аман маягаар ажлаа хийх нь үр дүнгүй байна. Тиймээс “Эх орны манаа” сонинг сэргээж ухуулан сурталчилна” гэсэн. Би эхлээд дурамжхан байсан. Эрдэм шинжилгээний ажил сонирхдог, академид ажиллаж судалгаа хийх бодолтой байгаагаа ч хэлсэн. Гэтэл надад архиваар нээлттэй үйлчлүүлэх эрх, ахуй хангамжийг ч ахиулна гэлээ. Гэр бүлээрээ тусгай эмнэлэг мөн аравдугаар дэлгүүрээр үйлчлүүлэхэд анхаарья гэсэн. Тэр дэлгүүрээр хүн бүр үйлчлүүлэхийг хүсдэг байлаа шүү дээ. Гэр бүлтэйгээ ярилцсан манай хүн дэмжиж байна. Ингэж сониндоо би гэдэг хүн машин унаад ирсэн юм. “Эх орны манаа” сонинг завсарлаад гарсан анхны дугаараас нь хариуцан 10 гаруй жил ажилласан. Энэ хугацаанд “Эх орны манаа”-гийн Лу гэж овоглогдох болсон. Олон ч сайхан үйл явдлын гэрч болж, оролцож явжээ. 

-Сонины бодлогыг тухайн үед хэрхэн тодорхойлж байв? 

-Уншигчид “Эх орны манаа” сонинг унших дуртай байсаар ирсэн. Одоо ч энэ хэвээр байгаа болов уу. Тэр үед гадагш нь гаргаж тарааж болохгүй гэсэн заалттай байлаа шүү дээ. Зөвхөн Төв хорооны улс төрийн товчоо, хилчдийн дунд тараагдах журамтай байсан. Хятадын тухай тусгай материалыг орос хэлээр бэлтгэн оруулдаг байлаа. Анги, салбарын амьдрал, командлалын шийдвэр, нам улс төрийн ажил, нам эвлэлийн бага хуралд идэвхтний хурлуудын материалыг манай сонинд нийтэлдэг байсан. Дарга нар ялангуяа ангийн дарга нар “Эх орны манаа” сониноос их айдаг байлаа шүү дээ. Учир нь сонин дээр нэг удаа шүүмжлүүлж нэр гаргахын оронд хичнээн ч хамаагүй тушаалаар шийтгэгдсэн нь дээр гэж үздэг байсан. “Байгууллага даяараа уншаад нэр хүнд унагачихна, сонин хэцүү” гэж Хүүжийгээс эхлээд ярьдаг байлаа шүү дээ. /Инээв.сур/ 

-“Эх орны манаа” сонины түүхэнд гүйцэтгэсэн үүргийг та юу гэж тодорхойлох вэ?

-Хилчдэд энэ сонин ихээхэн шаардлагатай байсан. Тус сонинд цэргүүд шүлэг, захидлаа илгээх дуртай. Бусад газрыг төдийлөн ойшоохгүй. Мөн анги, салбарынхаа амьдрал, ажил үйлсийг сурталчлах, олж унших их сонирхолтой байлаа. Зөвлөлтийн хилчдийн туршлага гэдэг тэдний хувьд их сонирхууштай сэдэв нь байсан. Хятадын болон хойд хөршийн мэдээллийг сонирхдог байсан. “Эх орны манаа” сонин энэ олон жилийн туршид үүргээ гүйцэтгэсээр ирсэн, одоо ч гүйцэтгэж байгаа гэдэгт би итгэлтэй байна.  

-Тус сониноор овоглогдох үе үеийн ахмадуудтайгаа та мэндчилэхгүй юу?

-Анх Халхын голд гарч байсан “Эх орны төлөө” сонин шүү дээ. 1939 оны Халхын голын байлдаан дууссаны дараа энэ сонинг цаашид яах вэ гэдэг асуудал яригдсан. Хилийн цэрэгт шилжүүлэн нэрийг нь өөрчлөн “Эх орны манаа” болгосон. Ингээд энэ сонинд ажиллаж байсан ахмад үе болон одоо ажиллаж байгаа залуу үедээ “Эх орны манаа” сонины 80 жилийн ойн баярын мэндийг дэвшүүлье. Та бүхний ажилд амжилт, амьдралд сайн сайхныг хүсэн ерөөе.  

Нэлээдгүй удаан ярьсан тул эрхлэгч багагүй ядрав бололтой хажуулдав. Эрхлэгчдээ нийт уншигчдынхаа нэрийн өмнөөс урт насалж, удаан жаргахыг хүсэн ерөөе. 

Эх сурвалж: Хил хамгаалах ерөнхий газар

Дэлгэрэнгүй унших
сурталчилгаа
Монгол Улсын Их Хурлын 2020 оны сонгуулийн санал хураалт дуусах хүртэл сайтын сэтгэгдэл бичих талбарыг түр хаасан тул хүлцэл өчье. SHUDARGA.MN сайтын редакц

Үзэл бодол

УИХ-ын дарга аймаг, нийслэлийн ИТХ-ын удирдлагуудтай цахим уулзалт хийлээ

Огноо:

,

УИХ-ын дарга Г.Занданшатар 2020 оны 12 дугаар сарын 01-ний өдөр аймаг, нийслэлийн Иргэдийн Төлөөлөгчдийн Хурлын дарга нартай цахим уулзалт хийж, өвөлжилтийн нөхцөл байдал болон коронавируст цар тахлын үеийн өндөржүүлсэн бэлэн байдлын үед авч хэрэгжүүлж буй арга хэмжээний талаар ярилцлаа. Мөн Монгол Улсын Засаг захиргааны нэгж, түүний удирдлагын тухай хуулийн төслийн талаар ярилцаж, санал солилцлоо.

Уг цахим уулзалтад орон нутгийн удирдлагуудаас гадна УИХ-ын дэд дарга Т.Аюурсайхан, УИХ-ын гишүүн, УИХ дахь МАН-ын бүлгийн дарга Д.Тогтохсүрэн, УИХ-ын гишүүн, Төрийн байгуулалтын байнгын хорооны дарга Л.Энх-Амгалан нар оролцов.

Засгийн газар болон Улсын онцгой комиссоос Улаанбаатар хот, орон нутагт хязгаарлалтын дэглэмд байгаа иргэдийг 2020 оны 12 дугаар сарын 01-нээс 12 дугаар сарын 10-ны хооронд багтаан нутаг буцаахаар шийдвэрлэсэн. Уг шийдвэрийн дагуу орон нутгийн удирдлагууд иргэдээ татан авч, халдвар хамгааллын дэглэмийг мөрдөх түр журмуудыг батлан хэрэгжүүлж эхэлжээ.

Ихэнх аймагт өвөлжилт хүндрэх эрсдэл үүссэн байна. Одоогийн байдлаар аймгуудад дунджаар 6-12 см цасан бүрхүүл тогтсон бөгөөд өвс, тэжээлийн нөөц, санхүүжилтийн асуудалд УИХ, Засгийн газрын зүгээс анхаарч, улсын нөөцөд байгаа өнжмөл өвс, тэжээлийг худалдаанд гаргах, отор нүүдэл хийж байгаа малчдыг дэмжих шаардлагатай. Өвөлжилт хүндрэх сургаар хивэг тэжээлийн үнэ өсөж байгааг цахим уулзалтын үеэр хэлж байлаа.

УИХ-ын дарга Г.Занданшатар дэг журмыг чандлан баримталж, өвөлжилтийг өнтэй давахад отор нүүдэл хийж байгаа малчдадаа аль аль талдаа анхаарал тавьж, хамтран ажиллахыг уриалав. Мөн энэ удаагийн цахим уулзалтаар Монгол Улсын Засаг захиргааны нэгж, түүний удирдлагын тухай хуулийн төслийн талаар ярилцаж,  ИТХ-ын дарга нарын саналыг сонссон юм. Улс орны хөгжилд чухал нөлөө үзүүлэх энэ хуулийн төслийг орон нутгийн удирдлагуудаар дахин хэлэлцүүлж, саналыг нь тусгаж ажиллана. Түүнчлэн  аливаа хуулийн төслийг хэлэлцэхдээ Иргэдийн Төлөөлөгчдийн Хурлаар дамжуулан ард иргэдийн саналыг авч, хуульд тусгадаг болох шинэ жишгийг нэвтрүүлж байгааг УИХ-ын дарга хэлсэн үгэндээ онцолсон юм.

Дэлгэрэнгүй унших

Үзэл бодол

А.Энхжин: Төгрөгийн ханш сулрах дарамт буурч байна

Огноо:

,

Монголбанкны Нөөцийн удирдлага, санхүүгийн зах зээлийн газрын захирал А.Энхжинтэй Монгол Улсын валютын зах зээлийн талаар ярилцлаа.

Гадаад валютын ханш оны эхнээс хэрхэн өөрчлөгдсөн байгаа вэ? Энэ талаар мэдээлэл хуваалцана уу.

Монголбанк Ковид-19 цар тахлын хүндрэлийн үед валютын зах дээр огцом савлагааг үүсгэхгүй байх арга хэмжээнүүдийг авч ажилласны үр дүнд төгрөгийн ханш ам.долларын эсрэг оны эхнээс 4.2%-иар сулраад байна. Оны эхний хагаст нүүрсний экспорт буурсан, томоохон гадаад бондын төлбөр хийгдсэн зэргээс шалтгаалж төлбөрийн тэнцлийн алдагдал нэмэгдсэн нь ханшийн сулрах дарамт бий болгож байв.

Харин сүүлийн саруудад ханшийн суурь хүчин зүйлүүд харьцангуй таатай болж ирж байна. Тодруулбал, төлбөрийн тэнцэл 6 дугаар сард 452 сая ам.доллар, 7 дугаар сард 335 сая ам.долларын ашигтай гарав. Үүнд экспортын дүн 6 дугаар сараас хойш 2-3 дахин нэмэгдсэн голлон нөлөөллөө. Гадаад худалдааны тэнцэл 10 дугаар сарын байдлаар 1.5 тэрбум ам.долларын ашигтай гараад байна. Ингэснээр 3 дугаар улирлын байдлаар төлбөрийн тэнцлийн алдагдал буурч, төгрөгийн гадаад валюттай харьцах ханш сулрах дарамт багасаад байна. Гадаад валютын улсын нөөц 10 дугаар сарын эцсийн байдлаар 3.7 тэрбум ам.доллар байгаа нь импортын 8-9 сарын хэрэгцээг хангах түвшинд байна.

Дээрх хүчин зүйлсийн нөлөөгөөр гадаад валютын зах дахь эрэлт, нийлүүлэлтийн зөрүү багасч, төгрөгийн ханш сулрах дарамт буурч байна. Тодруулбал Монголбанкны гадаад валютын дуудлага худалдаанд 2020 оны эхний 8 сарын байдлаар нэг удаагийн дуудлага худалдаанд дунджаар 55.9 сая ам.доллар худалдан авах санал банкнуудаас ирж байсан бол уг хэмжээ 2020 оны 9 дүгээр сараас хойш 12.3 сая ам.доллар болж буураад байна. Монголбанкнаас эрэлт, нийлүүлэлтийн богино хугацааны зөрүү, түүнээс үүдэлтэй ханшийн огцом хэлбэлзлийг бууруулах зорилгоор тухай бүр валютын захад оролцож байгаа бөгөөд оны эхнээс хойш 2020 оны 11 дугаар сарын 24-ний өдрийн байдлаар гадаад валютын захад 2,512.4 сая ам.доллар нийлүүлж, 2,084.1 сая ам.доллар татаж, цэвэр дүнгээр 428.3 сая ам.доллар нийлүүлээд байна. Мөн банкуудын богино хугацааны төлбөр түргэн гүйцэтгэх чадварыг хангахад дэмжлэг үзүүлэх зорилгоор Монголбанк богино хугацаат төгрөг, ам.доллар своп хэлцлийг байгуулан ажиллаж байна.

Тэгэхээр цаашдаа төлбөрийн тэнцлийн алдагдал энэ хэвээр буурахаар байна уу, төлөв аль чигт байна вэ?

Ковид-19 цар тахлын эсрэг эхний вакцинууд амжилттай туршигдан дуусах шатандаа орж байгаа, томоохон эдийн засгууд шат дараатайгаар эдийн засгийн болон бусад хориг арга хэмжээгээ сулруулж байгаа зэргээс хамаарч гадаад эрэлтийг нэмэгдүүлж, экспортын голлох түүхий эд болох алт, нүүрс, төмрийн хүдэр болон зэсийн үнэд эерэгээр нөлөөлж байна. Улмаар түүхий эдийн үнийн өсөлт болон экспортын хэмжээ өссөн зэргээс шалтгаалан төлбөрийн тэнцэл цаашид ч гэсэн сайжрах хандлагатай байна. Тухайлбал, Монголбанкны төсөөллөөр төлбөрийн тэнцэл 2020 оны 4 дүгээр улиралд 360 сая ам.долларын ашигтай, 2021 онд 513 сая ам.долларын ашигтай гарахаар байна.

Нөгөөтэйгүүр, Засгийн газраас 10 дугаар сард 600 сая ам.долларын бондыг 5.125 хувийн купонтой буюу харьцангуй бага хувийн хүүтэйгээр олон улсын зах зээлд шинээр гаргаж ойрын хугацаанд хүлээгдэж буй Мазаалай, Чингис бондуудын эргэн төлөлтийг санхүүжүүлэхээр болсон нь Монгол Улсын богино хугацааны өрийн дарамтыг бууруулж, гадаад валютын урсгалд эерэгээр нөлөөлөхөөс гадна, олон улсын үнэлгээний байгууллагууд болон хөрөнгө оруулагчид эерэг хүлээлттэй байгааг харуулж байна. Мөн түүнчлэн Монголбанк, БНХАУ-ын Ардын банк хооронд байгуулсан своп хэлцлийн хугацааг 2023 он хүртэл 3 жилээр сунгасныг энд дурьдах нь зүйтэй. 

Ам.долларын эсрэг төгрөг сулрах үед иргэд төгрөгийн хадгаламжаа валютын хадгаламж руу хөврүүлэх хандлага нэлээд байдаг. Төгрөг болон ам.долларын өгөөж ямар байна вэ?

2020 оны 10 дугаар сарын байдлаар өнгөрсөн оны мөн үетэй харьцуулахад валютын хадгаламж 53 гаруй хувиар нэмэгдсэн байгаа. Тэгэхээр үүнд нөлөөлсөн хоёр гол шалтгаан бий. Нэгдүгээрт өнгөрсөн оны 10 дугаар сард валютын хадгаламж огцом нэмэгдсэн. Энэ нь Монгол Улс ФАТФ-ын саарал жагсаалтад орсонтой холбоотойгоор иргэдийн дунд сандрал үүсч ам.доллар руу хөрвөлт хийгдсэн бол энэ оны 5, 6 дугаар сард валютын хадгаламж мөн л багагүй хувиар нэмэгдсэн. Энэ нь сонгуулийн өмнө иргэдийн дунд үүссэн хүлээлт, цар тахалтай холбоотойгоор эдийн засаг хүндрэх нь гэсэн иргэдийн эрсдэлээс сэргийлсэн үйлдэл байсан. Төгрөг болон ам.долларын хадгаламжийн өгөөжийн хувьд том 3 банкны 12 сарын хугацаатай төгрөгийн хадгаламжийн хүү 11.2 хувьтай байгаа бол ам.долларынх 3.6 хувь байна. Тэгэхээр төгрөг, ам.долларын хүүний зөрүү 7-8 хувь, ханшийн өөрчлөлт 4.2 хувь байгаа нь валютын хадгаламж эзэмшигч төгрөгийн хадгаламж эзэмшигчтэй харьцуулахад дунджаар 3-4 хувиар бага хүү авч байна гэсэн үг юм. Түүнчлэн “Коронавируст халдвар /ковид-19/-ын цар тахлаас урьдчилан сэргийлэх, тэмцэх, нийгэм, эдийн засагт үзүүлэх сөрөг нөлөөллийг бууруулах тухай” хуулийн хүрээнд валютын хадгаламж эзэмшсэн тохиолдолд хадгаламжийн даатгалд хамруулахгүй, тухайн хадгаламжийг барьцаалж банкнаас зээл авах боломжгүй болсон, банкны данснаас бэлнээр гадаад валют авахад ойролцоогоор 0.2 хувийн шимтгэл авдаг зэргээс үзвэл валютын хадгаламж эзэмшихийн давуу тал улам буурч байна.

Цаашид төгрөгийн ханш тогтвортой байх уу?

Монгол улсын хувьд ойрын хугацаанд төлөгдөхөөр хүлээгдэж буй томоохон гадаад өр төлбөр байхгүй бөгөөд дээр дурьдсанчлан гадаад валютын дотогшлох урсгал нэмэгдэх хүлээлттэй байгаа тул төгрөгийн ам.доллартой харьцах ханшийн сулрах дарамт харьцангуй бага байх төлөвтэй байна. Монголбанкны зүгээс төгрөгийн ханшийн тогтвортой байдлыг хангах зорилгоор шаардлагатай үед валют нийлүүлэхээс гадна төгрөгийн өгөөжийг хамгаалахад чиглэсэн бодлогын арга хэмжээнүүдийг үргэлжлүүлэн авах болно. 

Ярилцсанд баярлалаа.       

Эх сурвалж: Монголбанк
Дэлгэрэнгүй унших

Үзэл бодол

Н.Батжин: Хуримтлуулах хялбархан, гол нь их дүнгээс бус багаас эхэл

Огноо:

,

Монголбанкны Олон нийтийн боловсрол, мэдээллийн төвийн Ахлах эдийн засагч Н.Батжинтай ярилцлаа.

-Дэлхийн хуримтлалын өдрийг хэдний өдөр тэмдэглэдэг вэ? Энэ жилийн онцлог юу вэ?

-Дэлхийн хуримтлалын өдрийг анх 1924 оны 10-р сарын 31-ний өдөр тэмдэглэж байсан. Өмнө нь энэ өдрийг манай банкууд харилцагчдынхаа хүрээнд л тэмдэглэдэг байсныг 2017 оноос Монгол Улс даяар тэмдэглэдэг болсон. Энэ онд Монголбанк, Монголын Банкны Холбоо, ХБНГУ-ын Шпаркассэ банкны Монгол дахь сан, Хадгаламжийн Даатгалын Корпорацитай хамтран аян хэлбэрээр 10 сарын 1-ээс 31-ны өдрүүдэд тэмдэглэж байна. Аяныг арилжааны бүх банкуудтай хамтран “Хуримтлуулах хялбархан” уриатай зохион байгуулж байна.

Бид хуримтлалын өдрийн хүртээмжийг нэмэгдүүлэх, орон нутгийн иргэдэд хадгаламжийн ач холбогдлыг ойлгуулах зорилготойгоор жил бүр нэг бүсийг нэмж байгаа. Энэ жилийн тухайд зүүн бүсэд буюу Сүхбаатар аймгийн Баруун-Урт хотод нэгдсэн арга хэмжээг 10-р сарын 27-ны өдөр зохион байгуулах гэж байна. Мөн хүүхэд, залуучуудад чиглэсэн гар зураг, Тик Ток видео зэрэг бүтээлийн уралдаануудыг зохион байгуулна. Хуримтлалын өдрийн бэлэг тэмдэг болох тэмээг таниулах ажлын хүрээнд “Ботгохон”-ыг бүтээсэн. Эрэгтэй эмэгтэй ботгонд нэр өгөх уралдааныг мөн зарлаад байгаа. Мэдээж Ковид-19 цар тахлын үед болж байгаа учраас Улсын онцгой комиссын заавар зөвлөмжийг мөрдлөг болгоно.

-Хуримтлал үүсгэх дадал зуршлыг яаж бий болгох вэ. Хүмүүс орлого бага учраас хуримтлал үүсгэх боломжгүй байна гэж ярьдаг. Гэхдээ бодит байдал дээр орлого бага ч гэсэн хуримтлал үүсгэх боломжтой шүү дээ?

-Энэ бол хүмүүсийн дундах нийтлэг буруу ойлголт л доо. Хуримтлал, цаашлаад хөрөнгө оруулалт хийхэд заавал их хэмжээний мөнгө шаардлагатай мэт ойлгох нь иргэдийн дунд түгээмэл. Ийм шалтгаанаар хуримтлал бий болгохгүй байгаа хүн ч олон. Гэтэл зорилготой хүний хөрөнгө оруулалт, хадгаламж багаас ч хамаагүй эхэлдэг. Тиймээс ч бид энэ удаагийн аянаа “Хуримтлуулах хялбархан” гэсэн уриатай зохион байгуулж байгаа юм.

Иргэд мөнгө хуримтлуулахыг маш хүндээр, томоор хүлээж авдаг. Хуримтлал мянган төгрөгөөс л эхэлнэ. Үүнийг маш сайн ойлгоод сар болгон орлогынхоо тодорхой хэсгийг хуримтлуул. Жишээлбэл, цалингийн данснаасаа автоматаар хуримтлалын данс руугаа татдаг болгочихвол үүндээ тухайн хүн дасан зохицчихдог. Гэтэл эхлээд зардлаа гаргачихаад дараа нь хуримтлуулах гээд байдаг. Угтаа бол хүн хүсэл хэрэгцээгээ дагаад олсон орлогоо бүгдийг нь үрэх гээд байдаг зуршилтай. Тэгэхээр орлого орж ирэх мөчид мөнгөө шууд хуримтлалын дансандаа хийгээд үлдсэн мөнгөн дээрээ зарлагын зохицуулалт хийх нь зүйтэй. Хүмүүс энэ аргыг эсрэгээр нь хэрэгжүүлээд байхаар орлого нь өсөхийн хэрээр түүндээ тааруулаад хэрэглээ нь ихэсч таараад байдаг.

-Өнгөрсөн хугацаанд зээлийн хүүг бууруулах чиглэлээр тусгай хөтөлбөр боловсруулан хэрэгжүүлсэн. Зээлийн хүүг бууруулахын тулд заавал хадгаламжийн хүүг бууруулах ёстой гэсэн зүйл яригдаад байгаа?

-Монголбанкнаас “Зээлийн хүүг бууруулах стратеги”-ийг 2018 онд баталсан ба стратегийн хэрэгжилт болон эдийн засгийн нөхцөл байдал өнгөрсөн хугацаанд сайжирсны үр дүнд зээлийн хүү 4 жилийн хугацаанд 4 хувиар буураад байгаа. Энэ стратегийг илүү өргөн хүрээнд үргэлжлүүлэн хэрэгжүүлэхээр 2020 оны 8-р сард УИХ-ын тогтоол гарч, батлагдсан. Зээлийн хүүний 60 орчим хувийг эх үүсвэр буюу хадгаламжийн хүүний зардал бүрдүүлж байгаа. Хадгаламжийн хүү зээлийн хүүний дийлэнхийг бүрдүүлж байгаа ч, шууд захиргаадалтаар хадгаламжийн хүүг тогтоох, огцом бууруулах нь ихээхэн эрсдэлтэй. Хадгаламжийн хүү бол эдийн засгийн суурь, инфляц болон бусад үзүүлэлтүүдээ дагаад тогтдог. Жишээлбэл, иргэд хадгаламжинд мөнгө байршуулахдаа инфляцыг хардаг шүү дээ. Мөнгийг гэрт хадгалахаар, цаг хугацаа өнгөрөх тусам үнэ цэнээ алддаг. Харин банкинд хадгалах юм бол тодорхой хэмжээний өгөөж хүртэнэ. Тэр өгөөж нь инфляцыг давахуйц хэмжээнд өөрчлөгдөж байдаг. Мөн эрсдэл ч бага.

Тийм ч учраас хадгаламжийн хүү нь инфляц, ханш, бодлогын хүү гэх мэт эдийн засгийн суурь үзүүлэлтээс хамаарна. Улмаар хадгаламжийн хүү нь зээлийн хүүний суурь болж байгаа учраас аль алийг нь огцом бус, тогтвортойгоор буулгахын тулд “Зээлийн хүүг бууруулах стратеги”-д заасан ажлуудыг хэрэгжүүлж, санхүүгийн тогтвортой байдлыг хангах ёстой.

-Тэгэхээр хадгаламжийн хүү буурсан тохиолдолд хуримтлал үүсгэж байгаа иргэд цөөрөх үү?

-Иргэд хадгаламжид мөнгөө байршуулахдаа маш олон хүчин зүйлийг анхаардаг. Хадгаламжийн хүү бол тэдгээрийн зөвхөн нэг нь. Тэр олон хүчин зүйлүүдэд банкны үйлчилгээ, хадгаламжийн бүтээгдэхүүний төрөл, нөхцөл, тогтвортой байдал зэрэг багтдаг. Жишээ нь, хадгаламжийн бүтээгдэхүүн гэхэд урт, богино хугацаатай, хугацаагүй гээд олон янзын бүтээгдэхүүнүүд бий.

Зах зээлийн зарчим буюу инфляц, бусад үзүүлэлтүүд буурсны нөлөөгөөр хадгаламжийн хүү буурч байгаа тохиолдолд ийм эрсдэл гарахгүй. Энэ зарчмаар 2016 оноос шинээр байршуулсан нийт хадгаламжийн жигнэсэн дундаж хүү 12.5%-аас 10.4% болоод буучихсан байна. Сүүлийн нэг жилийн хугацаанд хадгаламжийн хүү 0.6 хувь буурсан бол хэмжээ 2.2 их наядаар өссөн үзүүлэлттэй байна. Тэгэхээр хадгаламжийн хүү эдийн засгийн нөхцөл байдлаас хамаарч буурвал хуримтлал үүсгэж байгаа иргэдийн тоо буурна гэсэн зүйл байхгүй. Үүн дээр мөн иргэдийн санхүүгийн боловсрол, идэвх сайжирч байгаа нь эерэгээр нөлөөлж байгаа.

-Иргэдийн хадгаламжийн хэмжээ хэр их байгаа вэ? Мөн хадгаламжийн хүү хугацаанаасаа хамаараад ямар байгаа вэ?

- Нийт хадгаламжийн хэмжээ 16.0 их наяд төгрөг байгаагаас 85.4 хувь буюу 13.7 их наяд төгрөг нь иргэдийн хадгаламж байна. Монголчуудын хуримтлалын дийлэнх нь хугацаатай хадгаламж байгаа. Тэр дундаа жилийн хугацаатай хадгаламжийг их ашигладаг. Жилийн хугацаатай хадгаламж дунджаар 10.4 хувийн хүүтэй байгаа. Хугацаагүй хадгаламж нь 4.9 орчим хувийн хүүтэй. 2019 оны эцсийн байдлаар давхардсан тоогоор нийт 3.2 сая хадгаламжийн данс байна. Яахав, иргэд гэнэтийн шаардлага тохиолдоно гээд хугацаагүй хадгаламжийг сонгох нь бий. Харин урт хугацааны зорилготой бол хугацаатай хадгаламжийг сонгодог. Гэхдээ хүүнээс илүү зорилго чухал. Хүү бол хадгаламж байршуулж байгаа олон хүчин зүйлсийн зөвхөн нэг нь.

-Нэг талаас зээл эзэмшигчдээс хүүг бууруулах шаардлага ирж байгаа. Нөгөө талаас хадгаламж эзэмшигчдийн эрх ашиг хөндөгдөж байна. Үүн дээр яаж ажиллах ёстой вэ?

-2018 онд Төв банкны тухай хуульд харилцагч, хадгаламж эзэмшигчдийн эрхийг хамгаалах  гэсэн заалт шинээр орсон. Зээл болон хадгаламж эзэмшигч хоёр адилхан л санхүүгийн зуучлалд чухал үүрэг гүйцэтгэж байгаа этгээдүүд. Тэгэхлээр зах зээлийн бус аргаар, аль нэгэнд нь давуу байдал олгож, нөгөөг хохироож болохгүй. Өнөөгийн байдлаар манай нийт хадгаламжийн хэмжээ өсч байгаа ч цаашид иргэд санхүүгийн боловсролтой болох, санхүүгийн бүтээгдэхүүнүүдийг зохистой ашиглах шаардлага оршсоор байна. Хадгаламжийн хэмжээнээс хамаарч зохицуулалт тавих ч юм уу арга хэмжээ авах нь дөнгөж өсч байгаа хадгаламжийг үргээх, улмаар зээл олгох эх үүсвэрийг бууруулах аюултай.

-Дэлхийн улс орнуудаас Герман, Япон зэрэг улс орнууд хуримтлалаараа тэргүүлдэг. Тэгвэл тэргүүлж байгаа орнуудын хүн амынх нь хэдэн хувь нь хуримтлалтай байдаг вэ?

-Дэлхийд хөгжиж байгаа орнууд буюу бидний ярьдаг баруун Европын орнуудад нийт иргэдийнх нь 98-аас дээш хувь нь хуримтлалтай гэсэн судалгаа байдаг. Таны хэлж байгаа Герман улсын хувьд анхны хадгаламжийн банк нь 1778 онд байгуулагдсан бөгөөд өдгөө хуримтлуулах соёлыг маш гүнзгий хэвшүүлсэн. Өнгөрсөн 20 гаруй жилийн хугацаанд нийт өрхийн орлогынх нь 8 хувь нь тогтмол банкны хадгаламж болж шилжсэн байгаа юм. Өөрөөр хэлбэл, айл болгон орлогоосоо тодорхой хэсгийг заавал хуримтлуулдаг, хүүхдүүд нь мөнгөний гахайндаа их бага гэхгүй мөнгө хийж өөрийн хүссэн зүйлээ худалдаж авдаг. Монголд хадгаламжийн хүүг чухалчилдаг бол Герман, Япон зэрэг орнуудад хадгаламжийн хүү нь инфляц, бодлогын хүүнээсээ хамаараад маш бага, зарим тохиолдолд хасах байдаг. Энэ нь банкинд мөнгө хадгалуулсныхаа төлөө хүү авах биш төлбөр төлж байгаа хэрэг. Гэтэл хасах хүүтэй байхад иргэд нь зарцуулахгүй, хуримтлуулсаар байна гэдэг энэ соёл хэр гүн нэвтэрснийг илэрхийлэх болов уу. Мөн банкны хадгаламж нь тэр улсад өгөөж хүртэх бүтээгдэхүүн биш мөнгөө найдвартай, аюулгүй хадгалах агуулгаар ашиглагддаг гэсэн үг.

Монгол Улсын хувьд арилжааны банкууд 1991 оноос үйл ажиллагаа явуулж эхэлсэн. Энэ цагаас Монгол Улсад хуримтлалтай иргэн гэсэн ойлголт бий болсон. Өнөөгийн байдлаар манай хадгаламжийн түвшин ДНБ-ий 43 хувьтай тэнцүү байна.

Ярилцсанд баярлалаа!

Эх сурвалж: Өдрийн сонин

Дэлгэрэнгүй унших

Санал болгох