Бидэнтэй нэгдэх

Үзэл бодол

Ч.Дугаржав: Модод хотын дуу чимээг шингээж авдаг учраас стресст их ордог

Огноо:

,

Шинжлэх ухааны доктор, академич, ой судлаач Ч.Дугаржавтай ярилцлаа.

-Та 1970-аад оноос ой судалжээ?

-Тийм. Анх Санкт-Петербургийн улсын их сургууль төгсөж ирээд л ойн судалгааны ажилд шууд орсон.

-Тэр үеийн ой одоогийнхоос өөр байсан уу?

-1970 онд Монгол, Оросын хамтарсан биологийн экспедицийн ойн хайгуулын ангийн бүрэлдэхүүнд орж, судалж эхэлсэн юм. 51 дэх жилдээ Монгол орны ойг тасралтгүй судалж байна. Энэ хугацаанд Монгол орны ой их өөрчлөгдсөн.

-Яаж өөрчлөгдөв?

-Нэгдүгээрт манай орны ойрхог байдал, ойн талбайн хэмжээ багассан. Тухайлбал, Монгол орны газар нутгийн 10 орчим хувь нь ойгоор бүрхмэл талбайтай, найман хувь нь ойрхог чанартай гэж тухайн үеийн тоо баримт байсан. Гэтэл өнөөдрийн байдлаар ойрхог чанар нь долоон хувь, зарим тоо баримтад 6.8 хувь хүртэл буурлаа гэж үздэг. Ойн бүтэц бүрэлдэхүүнд бас их өөрчлөлт орсон. Ялангуяа шилмүүст ой, нарсан ой бараг устаж дуусч байна. Тэгээд ашиг шимт чанар багатай навчит ойгоор солигдож байна.

-Яагаад тэр юм бол?

-1990 оноос хойш нарсан ойг огтолж, модыг нь ашиглах болсон. Нэг жишээ хэлэхэд, модыг нь урагшаа гаргана гээд нас гүйцсэн 250-300 настай Тужийн нарсан ойг бүгдийг нь огтлоод дуусгачихсан шүү дээ. Одоо хуучин ой байсан газар дээр нь сая орчим залуу зулзган мод тарьсан. Түүний хүчээр залуу ойгоор сэргэж байна л даа. Ганцхан жишээ хэлэхэд л ийм байна.

-Өөр юу нь өөрчлөгдсөн бэ?

-Ойн ургах орчин бас өөрчлөгдсөн. Тухайлбал, мөнх цэвдэг хайлж, хэмжээ нь багассан. Түүнээс болоод шилмүүст ойн тархацын хүрээ хумигдаж байна. Ой хөрс амьтан, ургамал агуулсан иж бүрэн эко систем байдаг. Энэ талаас нь авч үзвэл ойд амьдардаг олон амьтад цөөрч, зарим нь тухайн нутагтаа байхгүй болж байна л даа. Үүний жишээ нь буга, согоо байна. Богд уулаас эхтэй Хэнтийн нуруу тэр чигтээ бугын сүрэгтэй байсан. Одоо бугатай газар гэвэл дөнгөж л Ерөө голын эхэнд, Хустайн нуруунд л үлээд байна шүү дээ. Бусад газрын буга үндсэндээ байхгүй боллоо. Ингэж экосистемд нь хүртэл өөрчлөлт ороод байна даа.

-Самар түүж байна гээд баахан хүмүүс намар явдаг шүү дээ. Тэд ч бас сөргөөр нөлөөлдөг байх даа?

-Хушин ой Монгол орны хамгийн баялаг ой. Модлог чанараараа ч ач холбогдолтой. Нөгөөтэйгүүр ус, хөрс хамгаалах, экологийн асар их үүрэгтэй ой л доо. Үүнээс гадна самар гардаг. Ерээд оноос эхэлсэн дээ, самар бэлтгэж, ашиг олох гэсэн хэсэг бүлэг хүмүүс гарч ирсэн. Самрыг их хэмжээгээр бэлтгэж, хушин ойд маш их хохирол учруулж байна. Самрын гол нөөц Хэнтийн нуруунд байдаг. Самар дөрвөөс таван жилд нэг удаа элбэг үр өгдөг. Бусад үед бага өгч, зарим жил зарим газартаа боргоцой байхгүй байдаг л даа. Боргоцой их гарсан жил хүмүүс болохоос нь өмнө долдугаар сарын 20-доос эхэлж, өвөлжингөө бэлтгэж, зарим нь бүр ойд өвөлжиж байна шүү дээ. Гол аюул нь түүхий, болоогүй байхад нь унахаас нь өмнө модыг түншүүр гэж юмаар цохиж, холтсыг нь ховхолж, гэмтээж байна. Гэмтсэн газар нь хортон шавьж үржиж, мод ургах чадвараа алддаг. Нөгөөтэйгүүр их самартай том модыг жишээлбэл 22 метр өндөртэй, 350-400 настай том бүдүүн модыг хөрөөгөөр огтолж унагаж байгаад самрыг нь авч байна шүү дээ. Хэнтийн нуруунд ингэж унасан мод зөндөө таарч байлаа. Үүнийг л зогсоох хэрэгтэй байгаа юм даа.

-Та бас 750 настай хар мод Монголд байна гэж ярьсан шүү дээ?

-Монгол орны модод дотроос хамгийн урт насалдаг нь хар мод. Өнөөдрийн байдлаар манай оронд нас гүйцсэн, 450-550 настай хар модон ой энд тэндгүй байна. Увс аймгийн Хархираагийн нуруунд МУИС-ийн багш, доктор Н.Баатарбилэг бид нар явж байгаад, нэг бүдүүн хар мод олж, модны цагираг судалгааны нарийн өрмөөр өрөмдөж үзсэн. Ингэхэд 750 хүртэл насалсан мод таарсан л даа. Нарийн өрөм учраас модондоо гэмтэл учруулахгүй. Дээж авсан нүхийг нь бөглөчихөж байгаа юм л даа. Тэр дээж МУИС-ийн Ой судлалын тэнхмийн лабораторид хадгалагдаж байгаа. Гэхдээ тэр модны бидэнд тоологдож байгаа цагираг нь л зөвхөн 750 гаруй настай гэж гарсан. Цаана нь тоологдохооргүй өмхөрсөн хэсэгтэй. Тэр бол 800 жилийн настай байхаар харагдаж байна лээ. Мод хөгширөхөөрөө голоосоо эхэлж мөөгөнцөрт идэгдээд, өмхөрч эхэлдэг юм. Гол хэсэг нь идэгдэж өмхөрсөн байсан л даа. Тийм мод хүртэл таарч байлаа.

-Та арчилгаа тордлого хэрэглэхгүйгээр эко био бүлэг үүсгэж мод тарих шинэ технологи боловсруулсан гэсэн шүү дээ. Тэр тухайгаа яриач?

-Монгол орныхоо мод огтолсон, түймэрт шатсан, хортон шавьжид нэрвэгдсэн, ой нь байхгүй болж, устаж байгаа газарт манай ШУА-ийн Ботаникийн хүрээлэнгийн ойн судалгааны багийнхан бид ойжуулах судалгаа хийдэг юм. Манай хамт олон 1000 гаруй талбайд туршилт судалгааны журмаар ойжуулалт хийсэн. Түүнээс гадна ерөөсөө ой модгүй, тал хээрийн, хуурай хээр, цөлөрхөг хээрт байгаа нам өндөртэй ууланд ой мод тарьж ургуулах ажлыг 2001 оноос эхэлсэн. Бодит нэг жишээ нь Сүхбаатар аймгийн Дарьганга сумын Шилийн богд ууланд хоёроос гурван настай шинэс, нарсны 1000 гаруй суулгацыг аваачиж тарьж, ойжуулах ажил эхэлсэн. Одоогоос 20 жилийн өмнө анх тарьсан суулгац долоо орчим метр өндөр мод болсон байна лээ. Энд би шинэ арга хэрэглэсэн. Хоёроос гурван настай суулгацуудыг био бүлэг үүсгэж, бөөн бөөнөөр нь ойрхон тарьсан нь амжилттай ургаж байна. Саяхан өөрийн шавь докторант Д.Цогт-Эрдэнэ, доктор Ж.Бат-Эрдэнэ, З.Цогт нартай хамт өөрсдийн хөрөнгөөр ШУА-ийн 60 жилийн ойг тохиолдуулан мод тариад ирлээ.

-Эко био бүлэг үүсгэнэ гэхээр ямар ашиг тустай вэ?

-Олон талын ашиг тустай. Ер нь мод огтолсон, түймэрт шатсан талбайг ойжуулахад мод хооронд гурван метр зайтай, заримдаа метрийн зайтай ганц ганц ширхэгээр суулгадаг байсан. Гэтэл эко био бүлэг гэдэг хоорондоо маш шигүү, 20 см зайтайгаар жижиг мод суулгацуудыг бүлгээр нь тарьж байгаа юм. Ингэж тарьсан модны 60-70 хувьд нь ой модгүй байсан хээрийн нөхцөлд ургах чадвартай нь харагдсан. Ингэж тарихад бие биеэ сүүдэрлэж, нар, салхинаас хамгаалдаг. Нар салхи үргэлж нэг зүгээс халж, салхилаад байхгүй. Ийм нөхцөлд нөгөө модод бие биенээ нарны хурц гэрлээс, сүүдэрлэж хамгаалж байгаа юм.

-Хөрс, амьдрах орчноо булаацалдахгүй юу?

-20 нас хүртлээ бие биенээ дэмжээд, булаацалдахгүй ургаж байна. Харин 20 наснаас эхлээд хоорондоо өрсөлдөж эхэлж байна. Зарим мод өсөлтөөр хоцорч эхэлсэн. Том болоод эхлэхээр нь энэ моднуудыг сийрүүлж огтолдог. Арчилгааны огтлолт хийхэд үлдэж байгаа моднууд нь улам эрчимтэй ургана. Харин эхний үедээ ялангуяа 15 нас хүртлээ бие биеэ дэмжиж ургаж байгаа нь маш чухал. Хэрэв хоорондоо метр, гурван метрийн зайтай тарьсан бол өдийд ихэнх нь хатсан байна. Ийм л ач холбогдолтой эд дээ.

-Улаанбаатарт мод ургадаггүй гэдэг. Хотын орчин стресстэй холбоотой юу?

-Олон шалтгаантай. Мод тарих, хөрс боловсруулах, модоо сонгох тал дээр алдаа гарч байна. Хотын нөхцөлд агаар, хөрсний маш их бохирдолд өртөж байгаа юм. Энэ бохирдлыг даахгүйгээр моднууд үхэж байна, ургахгүй байна. Гуравдугаарт, миний ойлгож байгаагаар зохих арчилгааг агротехникийн дагуу хийхгүй байна. Үүнээс болоод мод үхэж байна. Хотод тарьсан мод ер нь эзэнгүй байна шүү дээ. Тариад эхний жилдээ усалж байгаад мартчихдаг.

-Ойгоос шилмүүст мод авчирч зам дагуу тарьдаг. Зарим нь ургахгүй хатсанаас болоод “мод булшлах газар боллоо” гээд шүүмжилдэг. Хотод ер нь ямар мод ургах вэ?

-Ер нь шилмүүст мод ургахгүй биш ургадаг. Хар мод их сайн ургаж байгаа. Засгийн газрын ордны хойд талын цэцэрлэг, зам дагуу гацуур, хар мод сайн ургаж байна. Нарс бол муу ургаж байгаа. Нарс хотын бохирдолтыг муу тэсвэрлэдэг мод л доо. Гэхдээ тохиромжтой газарт таривал бас ургана. Зам дагуу биш цэцэрлэг дотор, машин замаас хол, төв хэсэгт таривал ургана л даа. Хотын ногоон байгууламжид зориулж, мод үржүүлгийн газартай болоод, тэндээ модыг үрнээс нь эхэлж ургуулж, гурваас зургаан настай болохоор нь дахиад бойжуулалтын талбайд бойжуулаад, дөрөв таван метрийн өндөртэй болохоор нь шилжүүлж суулгаж, шат дараалалтай дасгаж арчилж тордох учиртай. Ургуулдаг гол чиг хандлага ийм. Ингэж ургуулсан мод хотынхоо орчинд сайн ургаж, дасан зохицно. Хөдөө агаар устай байгалийн сайхан нөхцөлд ургаж байсан дөрөв, таван метр өндөртэй модыг гэнэтхэн нэг хавар очоод ухаж авчраад, суулгачихаар дасах гэж стрестт орж бөөн ажил болно шүү дээ. Маш хүнд нөхцлийг давна. Тэгэхээр хорогдол их гарч байгаа юм л даа. Стресс гэдэг юмыг улсууд их үнэлэхгүй байгаа юм. Мод ургамал хотын дуу чимээг өөртөө шингээдэг. Долгионыг хүлээж авдаг учраас стресст их ордог юм.

-Мод уу?

-Тийм. Мод өөрөө стресст орж байгаа юм. Тэр нь голдуу шилмүүсэн дээрээ мэдэгддэг, судалгаагаар нотлогдсон эд л дээ. Тийм учраас хотод навчит мод тарьдаг гэдэг нь навч нь тухайн жилдээ уначихаад хойтон жил нь гарч ирж байгаа учраас стрессийг даах нь илүү байдаг. Гэтэл шилмүүст модны шилмүүс таваас зургаан жилд солигддог. Залуу шилмүүс гарч ирээд мөнх ногоон мэт харагддаг. Тэгэхээр стрессийг тав зургаан жил нэг шилмүүс даахад хэцүү. Шилмүүс нь модыг хооллодог гол эрхтэн шүү дээ. Тэр физиологийн үүрэг нь бас алдагдаж байгаа юм. Тэгээд л сайн ургахгүй байгаа юм даа.

-Та Шилийн богдыг ойжуулсан хүн. Ингэж олноор нь мод тарихад урамшуулдаг систем байдаг уу. Тухайлбал бүхэл бүтэн ой мод, баянбүрд тарьсан бол тухайн газраа өмчлөх, урамшууллын хэлбэр байдаг уу?

-Ер нь Ойн хуулинд ч бий. Хувь хүн мод тариад түүнийг нь төр засаг худалдаж авдаг журам бий. Энэ дагуу тарьсан модоо улсад худалдах боломжтой. Нөгөөтэйгүүр хот суурин газарт ч хашаандаа мод тарьсан хүмүүсийг урамшуулж байгаа шүү дээ. Улсдаа зарахгүй гэвэл тарьж ургуулсан мод, тарьсан ойгоо өөрөө тодорхой хугацаагаар эзэмшиж болно гэж байгаа юм. Тэр нь 50-60 жил гэх мэт тодорхой хугацаатай. Урамшууллын механизмууд бий.

Эх сурвалж:
Дэлгэрэнгүй унших
сурталчилгаа

Сэтгэгдэл

Үзэл бодол

Л.Оюун-Эрдэнэ: Оюутолгойн өр тэглэгдээгүй бол бид өнөөдөр Үндэсний баялгийн сангийн тухай хуулийг хэлэлцэх боломжгүй байсан

Огноо:

,

Монгол Улсын Ерөнхий сайд Л.Оюун-Эрдэнэ УИХ-ын чуулганд Үндэсний баялгийн сангийн тухай хуулийн төслийг танилцуулж үг хэллээ. Ерөнхий сайдын хэлсэн үгийг бүрэн эхээр нь хүргэж байна. Тэрбээр,
 
Эрхэм монголчууд аа,
Улсын Их Хурлын дарга, эрхэм гишүүд ээ,
 
Өнгөрсөн 30 жилийн оноо алдааг засаж, шинэ 30 жилийг нийгмийн уур амьсгал тогтолцооны хувьд эхлүүлэхийг Засгийн газар хичээж, авлигатай нам харгалзалгүй тэмцэж, улс төрийн намууд, хууль хяналтын байгууллага, шүүх хүртэл тархан байршиж, улс дамнан хүчирхэгжсэн бүлэглэлтэй эрх ашгийн хувьд тулсаар ирлээ.
 
Энэхүү тэгш бус хязгааргүй их баялаг, тэдэнд үйлчилдэг бүлэглэлийн өмнө Монгол төр, ард түмэнтэйгээ олон жил сааралтан хүчгүйдсээр ирсэн нь гашуун боловч бодит үнэн юм аа.
 
Монголчууд бидний итгэмтгий, уйдамхай, өрөвч занг ашиглан баялгийг нь, газрыг нь, нийтийн өмчийг нь, шүүхийг нь, намыг нь, төрийг нь хэдхэн хүн өмчлөн авч, аалзны шүлс мэт хэрсэн авилгын систем хэрхэн үүсгэснийг одоо л нийгэм дүгнэж эхэлж, мөсөн уулын оройг харж эхэлж байна.
 
Баялаг тойрсон луйврын олон нийтийн мэдэх хэсэг нь л Эрдэнэтийн 49 хувь, Монголросцветмет, Дарханы Төмөрлөгийн үйлдвэр болон түүний харьяа стратегийн ордууд, Оюутолгойн Дубайн гэрээ ба 34 хувьд ногдох 2.3 тэрбум ам.долларын асуудал, Тавантолгой компанийг 100 жилээр худалдахыг завдсан хэлцэл зэрэг байсан билээ.
 
Эрдэнэтийн 49 хувийн луйвар таслан зогсоогдсоноор улсад төвлөрүүлж байсан 962 тэрбум, хоёр их наяд төгрөг болно гэдэг цэвэр ашиг нь цар тахлын үед дулаан, цахилгаан төлөх хэмжээнд давна гэдэг бүлэглэл ямар их хэмжээний бүртгэлгүй мөнгөтэй байсан гэдгийн энгийн нэг нотолгоо юм.
 
Эрдэнэс Тавантолгой компани ил тод болж, засаглал сайжирснаар 2023 онд 9.6 их наяд төгрөгийн орлого олж, 3.5 их наяд төгрөгийн цэвэр ашигтай ажиллан, 2022 оны цэвэр ашгаас 1072 хувьцаатай иргэнд 104 мянган төгрөгийн ногдол ашиг олгосон бол энэ долоо хоногт 2023 оны цэвэр ашгаас 1072 хувьцаатай иргэнд 256 мянган төгрөгийн ногдол ашиг олгож байна.
 
Улсын төсвийн орлого 4.6 их наяд төгрөгөөр анх удаа давж, төрийн албан хаагчдын цалин, ахмадын тэтгэвэр нэмэгдэж, нийслэлийн цэцэрлэгийн хүртээмж сайжирч, валютын нөөц таван тэрбум ам.доллар давна гэдэг ямар их хэмжээний боломж алдагдсаны бас л нэг жишээ юм.
 
Оюутолгойн 34 хувьд ногдох өр тэглэгдээгүй бол бид өнөөдөр Үндэсний баялгийн сангийн тухай хуулийг хэлэлцэх боломжгүй. Харин ирээдүйд үүсэх 22 тэрбум ам.долларын өрийн тухай л ярилцах байлаа.
 
Монгол Улсын Үндсэн хуульд байгалийн баялаг ард түмний мэдэл, төрийн хамгаалалтад байна хэмээн хуульчилсан боловч нийт стратегийн 16 ордын долоо нь Эрдэнэс Монголын харьяанд, мөн стратегийн нөөцөд бүртгүүлэхгүйн тулд нөөцийн суурь мэдээллийг нь өөрчилж, АМНАТ, татвараас нуугдсан их хэмжээний баялаг бүртгэлгүйгээр далд эдийн засгийг бүрдүүлэн оршиж байгааг Улсын Их Хурал удахгүй болох нийтийн сонсголоор ил тод болно гэдэгт итгэлтэй байна. Энэ үйл явц мөн л нийгмийг нэлээдгүй бухимдуулах боловч, 30 жилийг зөвөөр дүгнэхийн тулд иргэд, олон нийт зайлшгүй үүнийг мэдэх ёстой.
 
Өнгөрсөн хугацаанд энэ бүлэглэлтэй мөргөлдсөн улс төрчид, нийгмийн зүтгэлтнүүд учир битүүлгээр амь насаа алдаж, эсвэл улс төрийн тавцангаас шахагдан зайлуулагдсаар ирснийг түүхэн баримтууд нотолно.
 
Ордон дотор хүч мөхөствөл олон нийтийн дэмжлэг авч тэмцлээ үргэлжлүүлнэ гэж Ерөнхий сайдаар томилогдсоныхоо дараа хэлж байсныг Та бүхэн санаж байгаа биз ээ.
 
МАНАН хэмээн томъёологдсон энэхүү системийг задлахын төлөө хатуу зогссон магадгүй сүүлчийн Засгийн газар ч байж магадгүйг нэрэлхэлгүй үнэнээр нь хэлэх нь зүйтэй гэж бодож байна. Шүүхийн шатанд бүлэглэлийн томилсон шүүгчдийн өмнө хүч мөхөстөж байгаагаа ч нуугаад яахав.
 
Монгол Улсын язгуур эрх ашгийн төлөө зарчмын шийдэл гаргах Үндэсний баялгийн сангийн тухай хуулийн батлагдах үйл явц хялбар биш, ард түмэн Та бүхнийг анхаарлаа хандуулж, хэн нь хаана байгааг нарийвчлан дүгнэхийг, энэ хууль батлагдахад Ерөнхий сайдад олон нийтийн дэмжлэг одоо л хэрэгтэй байгааг, нам харгалзалгүй суурь зарчим дээр нэгдэхийг ард түмнээсээ Ерөнхий сайдын хувьд хичээнгүйлэн хүсэж байна.


 
Улсын Их Хурлын эрхэм гишүүд ээ,
 
Монгол Улсын Засгийн газраас өргөн барьж буй Үндэсний баялгийн сангийн тухай хууль Монгол улсын Ерөнхийлөгч У.Хүрэлсүхийн дэвшүүлсэн Монгол хүн баялагтаа эзэн байх тогтолцооны реформын эхлэл цэг бөгөөд улс төрийн намуудын түвшинд олон жил яригдсан салангид төслүүдийн уулзах цэг болж чадна гэдэгт итгэж байна.
 
Үзэл бодлын зөрүүтэй ч суурь зарчимд нэгдэхээ илэрхийлсэн Ардчилсан намын дарга Л.Гантөмөр, ХҮН намын дарга Т.Доржханд нарт талархаж байгаагаа илэрхийлье.
 
Үндэсний баялгийн сан нь Ирээдүйн өв сан, Хөгжлийн сан, Хуримтлалын  сангаас бүрдэх бөгөөд сангийн хөрөнгийг арвижуулах, хөрөнгө оруулалтыг татах, ирээдүйн үр өгөөжийг нэмэгдүүлэх чиглэлд ажиллах Норвегийн баялгийн сан болон Сингапурын хуримтлалын сангийн жишиг загварт тулгуурласан еболно.
Ирээдүйн өв санд ашигт малтмалын нөөц ашигласны төлбөрөөс төсвийн тогтворжуулалтын сан болон бүс ба орон нутгийн хөгжлийн нэгдсэн санд хуваарилаад үлдэх хэсгийн 65 хувиас бүрдэх бөгөөд олон улсын зах зээлийн санхүүгийн хэрэгсэлд хөрөнгө оруулах замаар өнөөгийн үнэ цэнийг өсгөх, арвижуулах боломжийг энэхүү хуулийн хүрээнд нээж байна.  
 
Хуримтлалын сан нь “Эрдэнэс Монгол”-ын эзэмшлийн стратегийн ордуудын 34 хувь, тодотгож хэлбэл, Эрдэнэт үйлдвэр, Эрдэнэс Оюу Толгой болон цаашид ашиглах стратегийн ордуудын ашиг Монгол банканд иргэдийн нэрийн дансанд ШУУД төвлөрч, иргэдийн орон сууцжуулалт, боловсрол, эрүүл мэндэд зарцуулагдахаар энэ хуулийн төсөлд тусгагдлаа.  
 
Энэ нь уул уурхайн баялгийг зөв, өгөөжтэй ашиглах тусам иргэдийн хуримтлал арвижиж, хүний хөгжил, нийгмийн тогтвортой байдлын цөм болсон дундаж давхаргыг бүрдүүлэх суурь асуудал болсон орон сууц, боловсрол, эрүүл мэндийн бодлогын цогц томоохон реформ болох стратегийн ордуудаа иргэд өөрсдөө бүлэглэлийн эрх ашгаас хянах, үр өгөөжтэй ажиллахыг шаардах, байгаль орчинд ээлтэй, өндөр технологид тулгуурласан, нээлттэй уул уурхайн салбарыг хөгжүүлэх, эдийн засгийг илүү хүртээмжтэй болгоход чиглэгдэх давуу талтай гэж үзэж байна.
 
Хөгжлийн сан нь нэгдсэн төсвийн тэнцвэржүүлсэн тэнцэл ашигтай гарсан тохиолдолд гол нэр төрлийн эрдэс баялгийн үнэ тухайн жилийн төсөвт тооцсон тэнцвэржүүлсэн үнээс өндөр байснаас нэмэгдэж орох төсвийн орлогын 50 хувиас бүрдэнэ.
 
Хөгжлийн сан нь Монгол Улсын нийгмийн хөгжилд тулгамдаж буй томоохон төслүүдийг санхүүжүүлэх үндсэн зорилготой бөгөөд метро, гүүрэн байгууламж, шинэ хотууд, орон нутгийн хурдны зам зэрэг улсын төсвөөс шууд санхүүжүүлэхэд хүндрэлтэй томоохон төслүүдийн үржүүлэхийн хүрдийн үүрэг гүйцэтгэнэ гэсэн үг юм.
                       
Үндэсний баялгийн сангийн хууль хэрэгжих, арвижах суурь зарчим нь ил тод, шударга ёсны зарчим. Баялаг бүтээх, баялаг ашиглах гэдэг бол олон улсын жишигт тэнгэр газар мэт өөр ойлголт байдаг билээ.
Байгалийн баялаг нь хүний гараар бүтээгдээгүй, дахин сэргээгдэхгүй, олон сая жилийн хугацаанд бий болсон, газрын хэвлийд орших ард түмэн бүх нийтээр үр өгөөжийг нь хүртэх учиртай баялаг юм.
Аль ч улсын дахин сэргээгдэхгүй баялгийг ашиглагчид тухайн ард түмэндээ туйлын хүндэтгэлтэй хандах нийгмийн хариуцлагатай байдаг нь олон улсын нийтлэг ёсзүйн хэм хэмжээ байдаг билээ.
Үндэсний баялгийн сангийн хууль хэрэгжихэд стратегийн ордын тусгай зөвшөөрөл эзэмшигч хуулийн этгээд нь заавал нээлттэй хувьцаат компани байх, нийт хувьцааны 20-оос дээш хувийг аливаа этгээд дангаар болон харилцан хамаарал бүхий этгээдийн хамтаар эзэмшихгүй байх, өв залгамжлал болон бэлэглэлээр шилжүүлсний орлогод 30 хувиар татвар ногдуулах эрхзүйн орчин зайлшгүй шаардлагатай гэж үзлээ.

Улсын Их Хурлын эрхэм гишүүд ээ,
Улстөрч сонгууль боддог бол, төрийн зүтгэлтэн ирээдүйн шинэ үеийг боддог гэдэг үг бий. Сонгууль дөхсөн байгааг ойлгож байгаа ч тангараг өргөсөн нийтийн эрх ашгийг төлөөлж буй төрийн зүтгэлтний хувиар харж Үндэсний баялгийн сангийн тухай хуулийг хэлэлцэн баталж өгнө гэдэгт Ерөнхий сайдын хувьд итгэж байна.
Баярлалаа гэлээ.

Дэлгэрэнгүй унших

Үзэл бодол

Г.Нэргүй: Үерийн өндөр эрсдэлтэй бүсэд зөвшөөрөлгүй буусан 500 орчим айл байна

Огноо:

,

Ойрын өдрүүдэд ихэнх нутгаар дулаарч, өндөр уулс болон гуу, жалга, суваг, шуудуу, гол мөрний цас эрчимтэй хайлж, хөрсний ус, булаг гаран, халиа тошин үүсэн, айл өрх, гудамж талбай усанд автах, шар усны үер буух эрсдэл өндөр байна. Үүнтэй холбоотойгоор Нийслэлийн Онцгой байдлын газрын Гамшгаас урьдчилан сэргийлэх хэлтсийн дарга Г.Нэргүйгээс шар усны үерээс урьдчилан сэргийлэх, хариу арга хэмжээний талаар тодрууллаа.

-Шар усны үерийн нөхцөл байдал ямар түвшинд байна вэ. Хэрхэн урьдчилан сэргийлж, хариу арга хэмжээ авч байна вэ?

-Нийт нутгаар ойрын 30 жилийн хугацаанд ороогүй их хэмжээний хур тунадас орсон. Энэ нь шар усны үерийг эрсдэлийг 2-3 дахин нэмэгдүүлж байгаа. Улаанбаатар хотын хувьд шар усны нэн аюултай түвшинд байна гэсэн мэргэжлийн байгууллагын дүгнэлт гарсан. Шар усны үерээс урьдчилан сэргийлэх хүрээнд холбогдох байгууллагуудаас шаардлагатай арга хэмжээг авч ажиллаж байна. Тодруулбал, их хэмжээгээр хуримтлагдсан цасыг аюулгүй, урсацтай газар зөөн шилжүүлэх, суваг шуудуу татах зэрэг ажлыг хийж буй. Мөн өчигдөр орсон их хэмжээний цас шар усны үерийн эрсдэлийг нэмэгдүүлсэн. Өөрөөр хэлбэл, өглөө орсон цас үдээс хойш хайлж, өчигдрийн байдлаар 24 удаагийн дуудлага, мэдээлэл ирж, холбогдох байгууллагуудын албан хаагчид ус соруулан, суваг шуудуу татаж, шаардлагатай айл өрхийг нүүлгэн, аюулгүй байдлыг ханган ажиллалаа.

-Шар усны сэрэмжлүүлэг мэдээ мэдээллийг иргэдэд хэрхэн хүргэж байгаа вэ?

-Улаанбаатар хотод халиа тошин үүссэн 33 байршил бий. Тухайлбал, Хан-Уул, Сүхбаатар, Чингэлтэй, Сонгинохайрхан, Баянзүрх, Налайх дүүрэг эрсдэл өндөртэй бүсэд орж байгаа юм. Түүнчлэн үерийн өндөр эрсдэлтэй бүсэд байгаа 1900 орчим айл өрхийн 500 орчим нь зөвшөөрөлгүй буусан айл өрхүүд. Холбогдох байгууллагуудаас айл тус бүрд очин нүүлгэх тухай мэдэгдлийг хүргэхийн зэрэгцээ хүн олноор суурьшдаг байршлуудад хөдөлгөөнт дуут дохио ажиллуулж, цахим хуудсуудад урьдчилан сэргийлэх сэрэмжлүүлэг мэдээ, хариу арга хэмжээ авах заавар зөвлөгөөг бичлэг болон зураг хэлбэрээр түгээж буй. Мөн Онцгой байдлын ерөнхий газраас шар усны үерээс урьдчилан сэргийлэх ажлыг улсын хэмжээнд зохион байгуулж байна.

-Үерийн эрсдэлтэй бүсэд байгаа айл өрхүүдэд нүүх байршил зааж өгч байгаа юу?

-Нийслэлийн Онцгой байдлын газраас “Шар усны үерээс урьдчилан сэргийлж, урьтаж хамгаалъя” уриан дор “Нэг хот, нэг гэр бүл” аяныг эхлүүлсэн. Энэ хүрээнд Нийслэлийн Газар зохион байгуулалтын албанаас тухайн айл өрхүүдэд нүүх боломжтой байршлууд зааж өгсөн. Харамсалтай нь иргэд сайн дураараа нүүх сонирхолгүй байдаг. Энэ нь шар усны үерт автах эрсдэлийг улам нэмэгдүүлж байгаа юм. Үерийн эрсдэлтэй, зөвшөөрөлгүй газарт суурьшиж буй ихэнх иргэд хөдөө орон нутгаас шилжиж ирсэн. Нэгэнт худалдаад авчихсан газраасаа нүүх сонирхолгүй байх нь аргагүй ч эрүүл мэнд, амь нас, эд хөрөнгөө эрсдэлд оруулахгүй байх үүднээс мэргэжлийн байгууллагуудын заавар зөвлөмжийг даган хамтарч ажиллах нь чухал. Мөн иргэд гэрийнхээ ойр орчмын үер орж ирж болзошгүй газарт суваг шуудуу татах, шуудай элсээр хамгаалалт хийх, хэвлэл мэдээллийн хэрэгслээр дамжуулж буй мэдээллийг цаг алдалгүй авч, сонор сэрэмжтэй байх зэргээр үерийн эрсдэлээс урьдчилан сэргийлэх боломжтой.

-Шар усны үер буух шалтгааны талаар мэдээлэл өгвөл?

-Сүүлийн жилүүдэд дэлхий даяар уур амьсгалын өөрчлөлтийн улмаас хавар, зуны улиралд их хэмжээний үер буух, өвөл цас их орох зэргээр байгалийн гамшигт үзэгдлийн хэмжээ ихсэж буй. Хаврын улиралд дулаан болсонтой холбоотойгоор өндөр уулс болон гуу, жалга, суваг, шуудуу, гол мөрний цас эрчимтэй хайлах байгалийн үзэгдлийг шар усны үер гэдэг. Үерийг шар усны, борооны, уулын буюу уруйн үер хэмээн ангилдаг.

Дэлгэрэнгүй унших

Үзэл бодол

Н.Батнасан: МУИС-д гаалийн байгууллагатай хамтран ажиллах өргөн боломж байна

Огноо:

,

Гаалийн байгууллага МУИС-ийн Бизнесийн сургуультай “Хамтын ажиллагааны санамж бичиг” байгуулсан тухай тус сургуулийн захирал, доктор профессор Н.Батнасантай ярилцлаа.

 Санамж бичгийн ач холбогдлыг та хэрхэн харж байгаа вэ?

Монгол Улсын Их Сургууль нь судалгаа шинжилгээний олон салбарын шилдэг эрдэмтэдтэй,  төрөл бүрийн чиглэлээр  судалгаа шинжилгээ хийдэг, Монгол Улсын эрдэм оюуны гол төвүүдийн нэг юм.

Манай улсын хөгжлийн олон асуудлууд өнөөг хүртэл шийдэгдээгүй байна. МУИС-ийн хувьд улсынхаа хөгжилд хувь нэмрээ оруулах нь бидний үйл ажиллагааны хамгийн чухал хэсэг,  тэр хэрээрээ чухал ач холбогдол өгдөг зүйлсийн нэг.  Гаалийн байгууллагын өмнө ч ийм асуудлууд тулгарч байна. Гаалийн өмнө тулгамдаад буй эдгээр асуудлыг шийдвэрлэхэд хувь нэмрээ оруулах зорилгоор бид ГЕГ-тай хамтран ажиллах санамж бичгийг байгуулсан.

Түүх ярих юм бол ”Гааль, Эдийн засгийн коллеж” нэртэй ГЕГ-ын дэргэд байсан сургалтын байгууллагыг 2010 онд ЗГ-ын тогтоолоор МУИС-д нэгтгэсэн. Тэр цагаас хойш МУИС нь гаалийн боловсон хүчнийг бэлтгэдэг гол төв болсон гэж үзэж болох юм. Одоо гаалийн байгууллагын системд 2000 гаруй хүн ажиллаж байна. Бид 2010 оноос хойш гадаад худалдаа, гаалийн чиглэлээр 200 гаруй бакалаврын мэргэжилтэн, 30 орчим магистр, 1 докторыг гаалийн чиглэлээр бэлтгэж гаргасан бөгөөд тэд маань гаалийн байгууллагад үр бүтээлтэй ажиллаж байна.

Бидний цаашдын зорилго бол зөвхөн боловсон хүчнийг нь бэлтгэхэд төдийгүй гаалийн байгууллагын өмнө тавигдаж байгаа зорилтуудыг нь шийдвэрлэхэд хамтарч оролцох,  гааль судлалын чиглэл дээр хамтрах явдал гэж харж байна. Энэ бол бидний гаальтай хамтран ажиллах чиглэлд баримтлах гол стратеги.

Одоо манай гаалийн үйл ажиллагааны бүтээмжийн болон техник технологийн түвшин дэлхийн тэргүүлэх түвшний орнуудтай харьцуулахад нэлээд доогуур түвшинд байна. Тэргүүлэх хөгжилтэй орнуудын түвшинд дөхөж очихын тулд маш их ажиллах шаардлагатай. Тэгэхлээр энд бидэнд хамтран ажиллах асар том орон зай байна аа гэсэн үг.

Үүнийг МУИС-ийн судлаачдын зүгээс улсынхаа хөгжилд хувь нэмэр оруулах, бас гаалийн байгууллагынхаа үйл ажиллагаанд дэмжлэг үзүүлэх бодитой боломж гэж харж байна.

Нөгөө талаас МУИС-д мэргэжилтнийг сургаж бэлтгэх, улс орныхоо хөгжилд хувь нэмэр оруулах асуудлуудаас гадна төрөл бүрийн төсөл хөтөлбөрүүд хэрэгжүүлэх замаар санхүүгийн чадавхаа бэхжүүлэх хэрэгцээ шаардлага бий.

Хамтын ажиллагаа талуудын аль алиных нь ашиг сонирхолд нийцэж байгаа учраас бид хамтран ажиллах гэрээ байгуулсан. Бид гаалийн байгууллагын судалгаа хөгжүүлэлтэд оролцсоноороо сургаж байгаа оюутнуудаа юунд, хэрхэн сургахаа тодорхойлох боломжтой болох юм. Тийм учраас энэ хамтын ажиллагаа бидэнд олон талаар ач холбогдол бүхий хамтын ажиллагаа гэж харж байна.

Санамж бичгийн хүрээнд сургалт болон судалгааны чиглэлээр ямар ажлууд хийгдэхээр төлөвлөгдөж байна вэ?

Гаалийн өмнө эн түрүүнд тулгамдаж буй асуудал бол худалдааг хөнгөвчлөх асуудал юм. Олон улсын хэмжээнд хийгдэж байгаа судалгаануудаас үзэхэд Монгол Улсын бизнесийн орчны үзүүлэлтүүдээс гадаад худалдааны орчны үзүүлэлтүүд нэлээд тааруухан байдалтай байгаа. Тэгэхээр гадаад худалдааг хөнгөвчлөхийн тулд юуны өмнө цаг хугацаа, зардал шаардсан хил гаалийн дэглэм журмаа өөрчлөх тал дээр ажиллах шаардлагатай. Монгол Улс НӨАТ-ын системийг нэвтрүүлснээр дотоод дах санхүү эдийн засгийн янз бүрийн бэрхшээлтэй асуудлуудыг үндсэнд нь цэгцэлсэн. Цэгцлэгдээгүй асуудлууд нь эдийн засгийн гадаад харилцаа талдаа байна.

Хил гаалийн дэглэм журмыг өөрчлөх хүрээнд эн түрүүнд хэрэгжүүлэх асуудал бол  эрсдэлд суурилсан гаалийн удирдлагыг нэвтрүүлэх. Энэ нь нэг талаас худалдааг хөнгөвчлөх, нөгөө талаасаа хууль сахиулах гэсэн хоёр асуудлыг хамтатган шийдэх шийдэл юм. Гаальд эрсдэлд суурилсан гаалийн удирдлагыг нэвтрүүлж, одоо байгаа энэ гаалийн хяналтын тогтолцоог илүү ухаалаг байдлаар зохион байгуулна гэсэн үг.

Ер нь худалдааг хөнгөвчлөх ажил нь үйл ажиллагааг уялдуулах, стандартчилах, хялбаршуулах зарчмуудад тулгуурлах ёстой. Үүнийг хэрхэн ямар арга замаар хийх вэ гэдэг дээр бидний өөрсдийн хийсэн судалгаа, олон улсын хэмжээнд нийтлүүлсэн бүтээлүүд бий. Нөгөө талаас үүнийг хэрэгжүүлэхүйц хүн хүчний болон техник технологийн ч боломжууд байна. МУИС-д мэдээллийн технологийн чиглэлээр гадаад дотоодод докторын зэрэг хамгаалсан 40, 50 залуу ажиллаж байна. Энэ залуучуудын хүчийг ашиглаад гаалийн эрсдэлд суурилсан удирдлагыг хийх боломж бий. 

Өнөөг хүртэл гаалийн байгууллагууд 3 өөр мэдээллийн систем ашиглаж ирсэн боловч эдгээр нь өөр хоорондоо мэдээллээ солилцох боломжгүй байна. Өмнө нь гаалийн техник технологи, мэдээллийн системийг шинэчлэх ажлыг ихэвчлэн гадаадын  байгууллагуудаар хийлгэж ирсэн. Тодорхой хугацааны дараа техник технологи хоцрогдож, хөгжүүлэлтээ цааш нь үргэлжлүүлье гэхэд өмнө нь шинэчлэлийг гардан хэрэгжүүлсэн байгууллагатай байгуулсан гэрээний хугацаа дуусаж, үргэлжлүүлэн ажиллуулах боломжгүй нөхцөл байдал үүсчихсэн байдаг. Тиймээс нэг ажлаа дахин дахин давтан хийхэд хүрч байгаа юм.

Олон улсын туршлагаас үзэхэд, жишээ нь Солонгос Улсад Сөүлийн үндэсний их сургууль нь гаалийн байгууллагынхаа судалгаа хөгжүүлэлтийн асуудлыг хариуцдаг. Их сургууль бол аль нэг компани шиг дампуурдаг, өөрчлөгддөг бүтэц биш. МУИС ийм хөгжүүлэлтийг хийснээр үндэсний аюулгүй байдалтай холбоотой нууцлалын асуудлууд ч давхар шийдэгдэнэ.

Япон Хятадын хоорондын худалдаанаас үзэхэд бараа ачигдангуут бүх бичиг баримтыг цахим хэлбэрээр солилцож байна. Бараа замд явж байх хугацаанд барааг гаалийн хилээр шалгаж оруулах эсэхийг шийддэг эрсдэлийн төлөвийг нь урьдчилж тодорхойлдог. Улаан төлөвөөр орж ирж буй барааг заавал хилийн гааль дээр ч биш гүний гааль дээр шалгачихдаг. Манайд жишээн дээр үзэх юм бол Японоос бараа ачуулсан нөхцөлд бараа Замын Үүд дээр ирсэн үед барааг тээврийн хэрэгсэлтэй нь зогсоож байгаад бүх бичиг баримтыг нь мэдээллийн системд шивж оруулдаг. Мэдээллийг системд оруулсны дараа хяналтын төлөвийг нь тодорхойлж, барааны 80-90 хувийг нь нэг бүрчлэн шалгаж байна. Хилээр нэвтэрч буй барааны дийлэнх хэсгийг нь улаан төлөвөөр оруулж буй шалтгаан нь эрсдэлийн төлөвийг тодорхойлоход нэн чухал ач холбогдолтой мэдээллийн нэгдсэн сан үүсээгүйтэй холбоотой. Энэхүү практик нөхцөл байдал бидэнд хүн хүчний болон цаг хугацааны ихээхэн алдагдлыг үүсгэж байгаа юм.

Гаалийн хяналтын процессын дийлэнх хэсэг нь импортын хувьд бараа хилийн гадна байх үед, багахан хэсэг нь орж ирснийх нь дараа хийдэг болчихвол цаг хугацаа, зардлыг хэмнэнэ. Хилээр гарах барааны хувьд бараа ачигдахаас өмнө хяналт шалгалтын процесс нь эхэлдэг,.бараа хил дээр очих үед багахан хэсэг нь хийгддэг ийм тогтолцоо руу шилжүүлбэл худалдааг хөнгөвчилнө. Ийм тогтолцоог бүрдүүлж байж хилээр гарч буй ачаа бараа, тээврийн хэрэгсэл бүрийг биш харин хамгийн эрсдэлтэй бараа ачилтуудыг шалгадаг олон улсын жишиг рүү шилжинэ. Ийм өөрчлөлтийг хийхэд Засгийн газрын ч, олон улсын донор  байгууллагуудын ч оролцоо, хамтын хүчин чармайлт чухал.

Цаашид хэрэгжүүлэхээр төлөвлөсөн ажлуудын үр дүнг яаж тооцож байна вэ?

Монгол Улсад хамгийн хурдтай өсөж буй эдийн засгийн салбаруудын нэг нь гадаад худалдаа. 1995 оны эхэн үед манай улсын экспорт, импорт нийлээд 500 сая доллар байсан. Гадаад худалдааны эргэлт одоо 50 тэрбум ам.долларт хүрч, даруй 50 дахин өссөн. Тэгэхээр барааны ийм том хэмжээний эргэлтийг гаалийн байгууллага хуучин хүчин чадлаараа, арга барилаараа хянах боломж бараг байхгүй. Тиймээс юуны өмнө, дээр дурдсан өөрчлөлтийг хийхээс өөр арга байхгүй. Хоёрт, Монгол Улсад ажиллах хүчний зах зээл дээр нийлүүлэлтийн хомсдол үүсэж, салбар бүрд ажиллах хүчний дутагдал үүсэж эхэллээ. Энэ нөхцөлд мэдээллийн технологид суурилж үйл ажиллагаагаа явуулдаг өндөр бүтээмжтэй гаалийн байгууллагын бүтцийг үүсгэж хөгжүүлэхгүй бол худалдааны эргэлтэд бүрэн хяналт тавих боломж цаг хугацаа өнгөрөх тусам бага багаар алдагдах эрсдэл үүсэж байна. Гуравт, одоо гаальд ажиллаж байгаа хүмүүсийн ажиллах амьдрах орчин нөхцөлтэй холбоотой асуудлуудыг шийдэх ёстой. Хэрвээ гаалийг дээр дурдсан байдлаар өөрчилж чадвал одоо байгаа төсвийг нь тэлэхгүйгээр, ажилтны бүтээмжийг нь нэмэгдүүлэх замаар нийгмийн асуудлыг нь шийдэх боломжтой. Магадгүй одоо 2000 гаруй орон тоотой ажиллаж байгаа гаалийн байгууллага мэдээллийн технологи дээр суурилсан дэвшилтэт хэлбэрээр үйл ажиллагаагаа явуулбал 600-700 хүний хүчээр ажиллах боломжтой. Ийм нөхцөлд хэмнэсэн төсвөөр цалинг нь нэмэх, ажиллах орчин нөхцөлийг дээшлүүлэх асуудлыг шийдвэрлэж, гаальд илүү чадварлаг хүмүүс орж ажилладаг нөхцөлийг үүсгэж чадна.

 Эх сурвалж: ГЕГ

Дэлгэрэнгүй унших

Санал болгох